క్షీణవృత్తేర్ అభిజాతస్యేవ మణేర్ గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యేషు తత్స్థతదఞ్జనతా సమాపత్తిః
మనస్సు కలవరాలు తగ్గినప్పుడు, అది ముత్యంలా నిర్మలంగా మారి, గ్రహించేవాడు, గ్రహణం, గ్రహ్యమైనది అన్నిటి స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది — ఇదే సమాధి.
తత్ర శబ్దార్థజ్ఞానవికల్పైః సంకీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః
ఆ స్థితిలో, పదం, అర్థం, జ్ఞానం అన్నీ కలిసిన యుక్తితో కూడిన సమాధి కలుగుతుంది.
స్మృతిపరిశుద్ధౌ స్వరూపశూన్యేవార్థమాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా
స్మృతి శుద్ధి చెందినప్పుడు, మనస్సు తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, కేవలం విషయమే ప్రకాశిస్తుంది — ఇదే యుక్తి లేని సమాధి.
ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా
ఇదే విధానంలో, సూక్ష్మ విషయాలపై యుక్తితో కూడిన, యుక్తి లేని సమాధులు కూడా వివరించబడ్డాయి.
సూక్ష్మవిషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్
సూక్ష్మమైన విషయాల పరిశీలన చివరికి గుర్తించలేని స్థితికి చేరుతుంది.
తా ఏవ సబీజః సమాధిః
ఇవి అన్నీ బీజంతో కూడిన సమాధి రూపాలు.
నిర్విచారవైశారద్యే ఽధ్యాత్మప్రసాదః
యుక్తి లేని సమాధిలో నైపుణ్యం వచ్చినప్పుడు అంతరాత్మకు స్పష్టత కలుగుతుంది.
ఋతంభరా తత్ర ప్రజ్ఞా
ఆ సమాధిలో జ్ఞానం నిజంతో నిండి ఉంటుంది.
శ్రుతానుమానప్రజ్ఞాభ్యామ్ అన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్
ఈ జ్ఞానం, విన్నదానికీ, ఊహించిందానికీ భిన్నంగా, ప్రత్యేక విషయాన్ని గ్రహిస్తుంది.
తజ్జః సంస్కారో ఽన్యసంస్కారప్రతిబన్ధీ
ఆ సమాధి వల్ల ఏర్పడిన వాసన, మిగతా వాసనలకు అడ్డుకట్ట వేస్తుంది.
తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్ నిర్బీజః సమాధిః
ఆ వాసన కూడా లయమైనప్పుడు, అన్నిటి లయతో బీజం లేని సమాధి కలుగుతుంది.
తపఃస్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని క్రియాయోగః
తపస్సు, స్వాధ్యాయం, ఇశ్వరార్పణం — ఇవే క్రియాయోగం.
సమాధిభావనార్థః క్లేశతనూకరణార్థశ్ చ
ఇవి సమాధిని పెంపొందించడానికీ, బాధలను తగ్గించడానికీ ఉపకరిస్తాయి.
అవిద్యాస్మితారాగద్వేషాభినివేశాః క్లేశాః
అజ్ఞానం, అహంకారం, రాగం, ద్వేషం, జీవనాసక్తి — ఇవే బాధలు.
అవిద్యా క్షేత్రమ్ ఉత్తరేషాం ప్రసుప్తతనువిచ్ఛిన్నోదారాణామ్
అజ్ఞానం మిగతా వాటికి ఆధారంగా ఉంటుంది. అవి ఎప్పుడూ నిద్రావస్థలోనో, బలహీనంగా ఉన్నపుడో, కొంతకాలం నిలిచిపోయినపుడో, లేదా పూర్తిగా ప్రబలంగా ఉన్నపుడో ఉండవచ్చు.
అనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మసు నిత్యశుచిసుఖాత్మఖ్యాతిర్ అవిద్యా
శాశ్వతముకాని, పవిత్రముకాని, సుఖముకాని, ఆత్మకాని వాటిని శాశ్వతమైనవి, పవిత్రమైనవి, సుఖమైనవి, ఆత్మగా భావించడం అజ్ఞానం.
దృగ్దర్శనశక్త్యోర్ ఏకాత్మతేవాస్మితా
చూచే శక్తి, చూసే వస్తువు రెండింటినీ ఒకటిగా భావించడం అహంకారం.
సుఖానుశయీ రాగః
సుఖాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ఉండే మనసే ఆకర్షణ.
దుఃఖానుశయీ ద్వేషః
బాధను గుర్తుచేసుకుంటూ ఉండే మనసే ద్వేషం.
స్వరసవాహీ విదుషో ఽపి తథా రూఢో ఽభినివేశః
జీవితాన్ని పట్టుకొని ఉండే భయం సహజంగా వస్తుంది. అది జ్ఞానులకు కూడా అలాగే ఉంటుంది.
తే ప్రతిప్రసవహేయాః సూక్ష్మాః
ఈ సూక్ష్మమైన బాధలను వాటి మూలానికి తీసుకెళ్లి తొలగించాలి.
ధ్యానహేయాస్ తద్వృత్తయః
వాటి ప్రబలమైన రూపాలను ధ్యానం ద్వారా విడిచిపెట్టాలి.
క్లేశమూలః కర్మాశయో దృష్టాదృష్టజన్మవేదనీయః
బాధల మూలంగా ఉండే కర్మఫలాలు, కనబడే జన్మల్లోనూ, కనబడని జన్మల్లోనూ అనుభవించబడతాయి.
సతి మూలే తద్విపాకో జాత్యాయుర్భోగాః
మూలం ఉన్నంతవరకూ, దాని ఫలం జననం, ఆయుష్షు, అనుభవమే.
తే హ్లాదపరితాపఫలాః పుణ్యాపుణ్యహేతుత్వాత్
పుణ్యమూ, పాపమూ కారణంగా అవి ఆనందం లేదా బాధను ఫలంగా ఇస్తాయి.
పరిణామతాపసంస్కారదుఃఖైర్ గుణవృత్తివిరోధాచ్ చ దుఃఖమ్ ఏవ సర్వం వివేకినః
పరివర్తన బాధ, ఆందోళన, మిగిలిన సంస్కారాల బాధ, గుణాల మధ్య వ్యతిరేకత వల్ల వివేకం ఉన్నవారికి అన్నీ బాధలుగానే అనిపిస్తాయి.
హేయం దుఃఖమ్ అనాగతమ్
ఇంకా రానిది అయిన బాధను నివారించాలి.
ద్రష్టృదృశ్యయోః సంయోగో హేయహేతుః
నివారించాల్సినదానికి కారణం, చూసేవాడు మరియు చూసేదాని కలయిక.
ప్రకాశక్రియాస్థితిశీలం భూతేన్ద్రియాత్మకం భోగాపవర్గార్థం దృశ్యమ్
చూసేది ప్రకాశం, క్రియాశీలత, స్థితి లక్షణాలతో, భూతాలు మరియు ఇంద్రియాలతో కూడి, అనుభవం మరియు విముక్తి కోసం ఉంటుంది.
విశేషావిశేషలిఙ్గమాత్రాలిఙ్గాని గుణపర్వాణి
గుణాల స్థితులు — ప్రత్యేకమైనవి, సాధారణమైనవి, గుర్తింపు ఉన్నవి, గుర్తింపు లేనివి.