పాతఞ్జలయోగసూత్రాణి

తత్ప్రతిషేధార్థమ్ ఏకతత్త్వాభ్యాసః

వాటిని తొలగించేందుకు ఒకే తత్వాన్ని సాధన చేయాలి.

మైత్రీకరుణాముదితోపేక్షాణాం సుఖదుఃఖపుణ్యాపుణ్యవిషయాణాం భావనాతశ్ చిత్తప్రసాదనమ్

సంతోషంగా ఉన్నవారిపై స్నేహం, బాధపడుతున్నవారిపై కరుణ, పుణ్యులపై ఆనందం, పాపులపై సమభావం కలిగి ఉండడం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.

ప్రచ్ఛర్దనవిధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య

లేదా, ప్రాణాయామంలో శ్వాసను విడిచిపెట్టడం, ఆపడం ద్వారా కూడా సాధ్యం.

విషయవతీ వా ప్రవృత్తిర్ ఉత్పన్నా మనసః స్థితినిబన్ధనీ

లేదా, మనస్సు ఏదైనా విషయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని స్థిరపడినప్పుడు కూడా సాధ్యం.

విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ

లేదా, దుఃఖం లేని ప్రకాశవంతమైన మనస్సు ద్వారా కూడా సాధ్యం.

వీతరాగవిషయం వా చిత్తమ్

లౌకిక విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేని మనిషిని మనసు స్మరించడమూ సాధనకు మార్గం.

స్వప్ననిద్రాజ్ఞానాలమ్బనం వా

లేదా, మనసు నిద్రలో లేదా కలల్లో కలిగే జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవచ్చు.

యథాభిమతధ్యానాద్ వా

లేదా, ఎవరికీ నచ్చిన దేనిపైన ధ్యానం చేయడం ద్వారా కూడా సాధన జరుగుతుంది.

పరమాణుపరమమహత్త్వాన్తో ఽస్య వశీకారః

ఈ సాధన వల్ల మనస్సు పరమాణువంత చిన్నదానినుంచి అత్యంత పెద్దదాకా అన్నిటిపై ఆధిపత్యం సాధిస్తుంది.

క్షీణవృత్తేర్ అభిజాతస్యేవ మణేర్ గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యేషు తత్స్థతదఞ్జనతా సమాపత్తిః

మనస్సు కలవరాలు తగ్గినప్పుడు, అది ముత్యంలా నిర్మలంగా మారి, గ్రహించేవాడు, గ్రహణం, గ్రహ్యమైనది అన్నిటి స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది — ఇదే సమాధి.

తత్ర శబ్దార్థజ్ఞానవికల్పైః సంకీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః

ఆ స్థితిలో, పదం, అర్థం, జ్ఞానం అన్నీ కలిసిన యుక్తితో కూడిన సమాధి కలుగుతుంది.

స్మృతిపరిశుద్ధౌ స్వరూపశూన్యేవార్థమాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా

స్మృతి శుద్ధి చెందినప్పుడు, మనస్సు తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, కేవలం విషయమే ప్రకాశిస్తుంది — ఇదే యుక్తి లేని సమాధి.

ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా

ఇదే విధానంలో, సూక్ష్మ విషయాలపై యుక్తితో కూడిన, యుక్తి లేని సమాధులు కూడా వివరించబడ్డాయి.

సూక్ష్మవిషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్

సూక్ష్మమైన విషయాల పరిశీలన చివరికి గుర్తించలేని స్థితికి చేరుతుంది.

తా ఏవ సబీజః సమాధిః

ఇవి అన్నీ బీజంతో కూడిన సమాధి రూపాలు.

నిర్విచారవైశారద్యే ఽధ్యాత్మప్రసాదః

యుక్తి లేని సమాధిలో నైపుణ్యం వచ్చినప్పుడు అంతరాత్మకు స్పష్టత కలుగుతుంది.

ఋతంభరా తత్ర ప్రజ్ఞా

ఆ సమాధిలో జ్ఞానం నిజంతో నిండి ఉంటుంది.

శ్రుతానుమానప్రజ్ఞాభ్యామ్ అన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్

ఈ జ్ఞానం, విన్నదానికీ, ఊహించిందానికీ భిన్నంగా, ప్రత్యేక విషయాన్ని గ్రహిస్తుంది.

తజ్జః సంస్కారో ఽన్యసంస్కారప్రతిబన్ధీ

ఆ సమాధి వల్ల ఏర్పడిన వాసన, మిగతా వాసనలకు అడ్డుకట్ట వేస్తుంది.

తస్యాపి నిరోధే సర్వనిరోధాన్ నిర్బీజః సమాధిః

ఆ వాసన కూడా లయమైనప్పుడు, అన్నిటి లయతో బీజం లేని సమాధి కలుగుతుంది.

తపఃస్వాధ్యాయేశ్వరప్రణిధానాని క్రియాయోగః

తపస్సు, స్వాధ్యాయం, ఇశ్వరార్పణం — ఇవే క్రియాయోగం.

సమాధిభావనార్థః క్లేశతనూకరణార్థశ్ చ

ఇవి సమాధిని పెంపొందించడానికీ, బాధలను తగ్గించడానికీ ఉపకరిస్తాయి.

అవిద్యాస్మితారాగద్వేషాభినివేశాః క్లేశాః

అజ్ఞానం, అహంకారం, రాగం, ద్వేషం, జీవనాసక్తి — ఇవే బాధలు.

అవిద్యా క్షేత్రమ్ ఉత్తరేషాం ప్రసుప్తతనువిచ్ఛిన్నోదారాణామ్

అజ్ఞానం మిగతా వాటికి ఆధారంగా ఉంటుంది. అవి ఎప్పుడూ నిద్రావస్థలోనో, బలహీనంగా ఉన్నపుడో, కొంతకాలం నిలిచిపోయినపుడో, లేదా పూర్తిగా ప్రబలంగా ఉన్నపుడో ఉండవచ్చు.

అనిత్యాశుచిదుఃఖానాత్మసు నిత్యశుచిసుఖాత్మఖ్యాతిర్ అవిద్యా

శాశ్వతముకాని, పవిత్రముకాని, సుఖముకాని, ఆత్మకాని వాటిని శాశ్వతమైనవి, పవిత్రమైనవి, సుఖమైనవి, ఆత్మగా భావించడం అజ్ఞానం.

దృగ్దర్శనశక్త్యోర్ ఏకాత్మతేవాస్మితా

చూచే శక్తి, చూసే వస్తువు రెండింటినీ ఒకటిగా భావించడం అహంకారం.

సుఖానుశయీ రాగః

సుఖాన్ని గుర్తుచేసుకుంటూ ఉండే మనసే ఆకర్షణ.

దుఃఖానుశయీ ద్వేషః

బాధను గుర్తుచేసుకుంటూ ఉండే మనసే ద్వేషం.

స్వరసవాహీ విదుషో ఽపి తథా రూఢో ఽభినివేశః

జీవితాన్ని పట్టుకొని ఉండే భయం సహజంగా వస్తుంది. అది జ్ఞానులకు కూడా అలాగే ఉంటుంది.