తీవ్రసంవేగానామ్ ఆసన్నః
తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్నవారికి సాధన ఫలితం దగ్గరలోనే ఉంటుంది.
మృదుమధ్యాధిమాత్రత్వాత్ తతో ఽపి విశేషః
దీనిలోనూ మృదువు, మధ్యమం, అధికమైన శ్రమ వల్ల భేదం కలుగుతుంది.
ఈశ్వరప్రణిధానాద్ వా
లేదా, ఈశ్వరుని పట్ల భక్తితో కూడిన సమర్పణ ద్వారా కూడా సాధ్యం.
క్లేశకర్మవిపాకాశయైర్ అపరామృష్టః పురుషవిశేష ఈశ్వరః
ఈశ్వరుడు అనగా కష్టాలు, కర్మలు, ఫలితాలు, వాసనల వల్ల ఎటువంటి ముడిపాటు లేని ప్రత్యేకమైన ఆత్మ.
తత్ర నిరతిశయం సర్వజ్ఞబీజమ్
ఆయనయందే అపూర్వమైన సమస్తజ్ఞానానికి మూలం ఉంది.
పూర్వేషామ్ అపి గురుః కాలేనానవచ్ఛేదాత్
ఆయనే ప్రాచీనులకూ గురువు, కాల పరిమితి ఆయనకు లేదు.
తస్య వాచకః ప్రణవః
ఆయనకు సూచిక పదం 'ఓం' అనే మంత్రం.
తజ్జపస్ తదర్థభావనమ్
ఆ మంత్రాన్ని జపించడం, దాని అర్థాన్ని మనసులో నిలిపి భావించడం.
తతః ప్రత్యక్చేతనాధిగమో ఽప్య్ అన్తరాయాభావశ్ చ
దాని వల్ల అంతర్ముఖమైన చైతన్యం కలుగుతుంది, అంతరాయాలు తొలగిపోతాయి.
వ్యాధిస్త్యానసంశయప్రమాదాలస్యావిరతిభ్రాన్తిదర్శనాలబ్ధభూమికత్వానవస్థితత్వాని చిత్తవిక్షేపాస్ తే ఽన్తరాయాః
వ్యాధి, మాంద్యం, సందేహం, నిర్లక్ష్యం, అలసత్వం, నియమం లేకపోవడం, తప్పు గ్రహణం, స్థాయిని పొందలేకపోవడం, స్థిరంగా ఉండకపోవడం—ఇవి మనస్సు విక్షేపాలకు కారణమైన అంతరాయాలు.
దుఃఖదౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వశ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః
బాధ, మనోవ్యథ, శరీర కంపనం, శ్వాసలో అసమతుల్యత—ఇవి మనస్సు విక్షేపానికి తోడుగా ఉంటాయి.
తత్ప్రతిషేధార్థమ్ ఏకతత్త్వాభ్యాసః
వాటిని తొలగించేందుకు ఒకే తత్వాన్ని సాధన చేయాలి.
మైత్రీకరుణాముదితోపేక్షాణాం సుఖదుఃఖపుణ్యాపుణ్యవిషయాణాం భావనాతశ్ చిత్తప్రసాదనమ్
సంతోషంగా ఉన్నవారిపై స్నేహం, బాధపడుతున్నవారిపై కరుణ, పుణ్యులపై ఆనందం, పాపులపై సమభావం కలిగి ఉండడం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.
ప్రచ్ఛర్దనవిధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య
లేదా, ప్రాణాయామంలో శ్వాసను విడిచిపెట్టడం, ఆపడం ద్వారా కూడా సాధ్యం.
విషయవతీ వా ప్రవృత్తిర్ ఉత్పన్నా మనసః స్థితినిబన్ధనీ
లేదా, మనస్సు ఏదైనా విషయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని స్థిరపడినప్పుడు కూడా సాధ్యం.
విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ
లేదా, దుఃఖం లేని ప్రకాశవంతమైన మనస్సు ద్వారా కూడా సాధ్యం.
వీతరాగవిషయం వా చిత్తమ్
లౌకిక విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేని మనిషిని మనసు స్మరించడమూ సాధనకు మార్గం.
స్వప్ననిద్రాజ్ఞానాలమ్బనం వా
లేదా, మనసు నిద్రలో లేదా కలల్లో కలిగే జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవచ్చు.
యథాభిమతధ్యానాద్ వా
లేదా, ఎవరికీ నచ్చిన దేనిపైన ధ్యానం చేయడం ద్వారా కూడా సాధన జరుగుతుంది.
పరమాణుపరమమహత్త్వాన్తో ఽస్య వశీకారః
ఈ సాధన వల్ల మనస్సు పరమాణువంత చిన్నదానినుంచి అత్యంత పెద్దదాకా అన్నిటిపై ఆధిపత్యం సాధిస్తుంది.
క్షీణవృత్తేర్ అభిజాతస్యేవ మణేర్ గ్రహీతృగ్రహణగ్రాహ్యేషు తత్స్థతదఞ్జనతా సమాపత్తిః
మనస్సు కలవరాలు తగ్గినప్పుడు, అది ముత్యంలా నిర్మలంగా మారి, గ్రహించేవాడు, గ్రహణం, గ్రహ్యమైనది అన్నిటి స్వభావాన్ని స్వీకరిస్తుంది — ఇదే సమాధి.
తత్ర శబ్దార్థజ్ఞానవికల్పైః సంకీర్ణా సవితర్కా సమాపత్తిః
ఆ స్థితిలో, పదం, అర్థం, జ్ఞానం అన్నీ కలిసిన యుక్తితో కూడిన సమాధి కలుగుతుంది.
స్మృతిపరిశుద్ధౌ స్వరూపశూన్యేవార్థమాత్రనిర్భాసా నిర్వితర్కా
స్మృతి శుద్ధి చెందినప్పుడు, మనస్సు తన స్వరూపాన్ని విడిచిపెట్టి, కేవలం విషయమే ప్రకాశిస్తుంది — ఇదే యుక్తి లేని సమాధి.
ఏతయైవ సవిచారా నిర్విచారా చ సూక్ష్మవిషయా వ్యాఖ్యాతా
ఇదే విధానంలో, సూక్ష్మ విషయాలపై యుక్తితో కూడిన, యుక్తి లేని సమాధులు కూడా వివరించబడ్డాయి.
సూక్ష్మవిషయత్వం చాలిఙ్గపర్యవసానమ్
సూక్ష్మమైన విషయాల పరిశీలన చివరికి గుర్తించలేని స్థితికి చేరుతుంది.
తా ఏవ సబీజః సమాధిః
ఇవి అన్నీ బీజంతో కూడిన సమాధి రూపాలు.
నిర్విచారవైశారద్యే ఽధ్యాత్మప్రసాదః
యుక్తి లేని సమాధిలో నైపుణ్యం వచ్చినప్పుడు అంతరాత్మకు స్పష్టత కలుగుతుంది.
ఋతంభరా తత్ర ప్రజ్ఞా
ఆ సమాధిలో జ్ఞానం నిజంతో నిండి ఉంటుంది.
శ్రుతానుమానప్రజ్ఞాభ్యామ్ అన్యవిషయా విశేషార్థత్వాత్
ఈ జ్ఞానం, విన్నదానికీ, ఊహించిందానికీ భిన్నంగా, ప్రత్యేక విషయాన్ని గ్రహిస్తుంది.
తజ్జః సంస్కారో ఽన్యసంస్కారప్రతిబన్ధీ
ఆ సమాధి వల్ల ఏర్పడిన వాసన, మిగతా వాసనలకు అడ్డుకట్ట వేస్తుంది.