అనుభూతవిషయాసంప్రమోషః స్మృతిః
అనుభవించిన విషయాలు మరవకుండా ఉండటమే స్మృతి.
అభ్యాసవైరాగ్యాభ్యాం తన్నిరోధః
అవి నియంత్రించబడటానికి అభ్యాసం, విరక్తి అవసరం.
తత్ర స్థితౌ యత్నో ఽభ్యాసః
దానిలో స్థిరంగా ఉండేందుకు చేసే ప్రయత్నమే అభ్యాసం.
స తు దీర్ఘకాలనైరన్తర్యసత్కారాసేవితో దృఢభూమిః
ఆ అభ్యాసం దీర్ఘకాలం, విరామం లేకుండా, భక్తితో చేస్తే బలంగా నిలుస్తుంది.
దృష్టానుశ్రవికవిషయవితృష్ణస్య వశీకారసంజ్ఞా వైరాగ్యమ్
కనిపించిన లేదా వినిపించిన విషయాల పట్ల ఆశ లేకుండా ఉండడమే విరక్తి.
తత్ పరం పురుషఖ్యాతేర్ గుణవైతృష్ణ్యమ్
పురుషుని జ్ఞానంతో గుణాల పట్ల కూడా ఆసక్తి లేకపోవడమే పరమ విరక్తి.
వితర్కవిచారానన్దాస్మితారూపానుగమాత్ సంప్రజ్ఞాతః
విచారణ, ఆలోచన, ఆనందం, 'నేను' అనే భావనతో కూడిన సమాధిని సంప్రజ్ఞాత సమాధి అంటారు.
విరామప్రత్యయాభ్యాసపూర్వః సంస్కారశేషో ఽన్యః
నిలిపివేయడాన్ని అభ్యసించిన తర్వాత మిగిలేది కేవలం వాసనలే.
భవప్రత్యయో విదేహప్రకృతిలయానామ్
దేహం లేని వారు లేదా ప్రకృతిలో లీనమైనవారికి, జననానికి కారణం మిగిలిపోయిన జీవన వాసనలే.
శ్రద్ధావీర్యస్మృతిసమాధిప్రజ్ఞాపూర్వక ఇతరేషామ్
ఇతరులయందు విశ్వాసం, శ్రమ, జ్ఞాపకం, ఏకాగ్రత, జ్ఞానం మొదలైనవాటితో ముందుగా సిద్ధించును.
తీవ్రసంవేగానామ్ ఆసన్నః
తీవ్రమైన ఆసక్తి ఉన్నవారికి సాధన ఫలితం దగ్గరలోనే ఉంటుంది.
మృదుమధ్యాధిమాత్రత్వాత్ తతో ఽపి విశేషః
దీనిలోనూ మృదువు, మధ్యమం, అధికమైన శ్రమ వల్ల భేదం కలుగుతుంది.
ఈశ్వరప్రణిధానాద్ వా
లేదా, ఈశ్వరుని పట్ల భక్తితో కూడిన సమర్పణ ద్వారా కూడా సాధ్యం.
క్లేశకర్మవిపాకాశయైర్ అపరామృష్టః పురుషవిశేష ఈశ్వరః
ఈశ్వరుడు అనగా కష్టాలు, కర్మలు, ఫలితాలు, వాసనల వల్ల ఎటువంటి ముడిపాటు లేని ప్రత్యేకమైన ఆత్మ.
తత్ర నిరతిశయం సర్వజ్ఞబీజమ్
ఆయనయందే అపూర్వమైన సమస్తజ్ఞానానికి మూలం ఉంది.
పూర్వేషామ్ అపి గురుః కాలేనానవచ్ఛేదాత్
ఆయనే ప్రాచీనులకూ గురువు, కాల పరిమితి ఆయనకు లేదు.
తస్య వాచకః ప్రణవః
ఆయనకు సూచిక పదం 'ఓం' అనే మంత్రం.
తజ్జపస్ తదర్థభావనమ్
ఆ మంత్రాన్ని జపించడం, దాని అర్థాన్ని మనసులో నిలిపి భావించడం.
తతః ప్రత్యక్చేతనాధిగమో ఽప్య్ అన్తరాయాభావశ్ చ
దాని వల్ల అంతర్ముఖమైన చైతన్యం కలుగుతుంది, అంతరాయాలు తొలగిపోతాయి.
వ్యాధిస్త్యానసంశయప్రమాదాలస్యావిరతిభ్రాన్తిదర్శనాలబ్ధభూమికత్వానవస్థితత్వాని చిత్తవిక్షేపాస్ తే ఽన్తరాయాః
వ్యాధి, మాంద్యం, సందేహం, నిర్లక్ష్యం, అలసత్వం, నియమం లేకపోవడం, తప్పు గ్రహణం, స్థాయిని పొందలేకపోవడం, స్థిరంగా ఉండకపోవడం—ఇవి మనస్సు విక్షేపాలకు కారణమైన అంతరాయాలు.
దుఃఖదౌర్మనస్యాఙ్గమేజయత్వశ్వాసప్రశ్వాసా విక్షేపసహభువః
బాధ, మనోవ్యథ, శరీర కంపనం, శ్వాసలో అసమతుల్యత—ఇవి మనస్సు విక్షేపానికి తోడుగా ఉంటాయి.
తత్ప్రతిషేధార్థమ్ ఏకతత్త్వాభ్యాసః
వాటిని తొలగించేందుకు ఒకే తత్వాన్ని సాధన చేయాలి.
మైత్రీకరుణాముదితోపేక్షాణాం సుఖదుఃఖపుణ్యాపుణ్యవిషయాణాం భావనాతశ్ చిత్తప్రసాదనమ్
సంతోషంగా ఉన్నవారిపై స్నేహం, బాధపడుతున్నవారిపై కరుణ, పుణ్యులపై ఆనందం, పాపులపై సమభావం కలిగి ఉండడం వల్ల మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది.
ప్రచ్ఛర్దనవిధారణాభ్యాం వా ప్రాణస్య
లేదా, ప్రాణాయామంలో శ్వాసను విడిచిపెట్టడం, ఆపడం ద్వారా కూడా సాధ్యం.
విషయవతీ వా ప్రవృత్తిర్ ఉత్పన్నా మనసః స్థితినిబన్ధనీ
లేదా, మనస్సు ఏదైనా విషయాన్ని ఆధారంగా చేసుకుని స్థిరపడినప్పుడు కూడా సాధ్యం.
విశోకా వా జ్యోతిష్మతీ
లేదా, దుఃఖం లేని ప్రకాశవంతమైన మనస్సు ద్వారా కూడా సాధ్యం.
వీతరాగవిషయం వా చిత్తమ్
లౌకిక విషయాల పట్ల ఆసక్తి లేని మనిషిని మనసు స్మరించడమూ సాధనకు మార్గం.
స్వప్ననిద్రాజ్ఞానాలమ్బనం వా
లేదా, మనసు నిద్రలో లేదా కలల్లో కలిగే జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవచ్చు.
యథాభిమతధ్యానాద్ వా
లేదా, ఎవరికీ నచ్చిన దేనిపైన ధ్యానం చేయడం ద్వారా కూడా సాధన జరుగుతుంది.
పరమాణుపరమమహత్త్వాన్తో ఽస్య వశీకారః
ఈ సాధన వల్ల మనస్సు పరమాణువంత చిన్నదానినుంచి అత్యంత పెద్దదాకా అన్నిటిపై ఆధిపత్యం సాధిస్తుంది.