ప్రాచీన యోగశాస్త్రంలో, మనసు, కర్మ, మరియు జీవన అనుభవాల గురించి మహర్షి పతంజలి ఒక విశదమైన మార్గదర్శకాన్ని అందించారు. మనలో ఉండే సూక్ష్మక్లేశాలు—అంటే మనకు తెలియని లోతైన బాధలు—వాటి మూలానికి తీసుకెళ్లి, అవి అక్కడే నివృత్తి చేయబడాలి. అవి క్రియాశీల రూపంలో ఉన్నపుడు, మనం ధ్యానం ద్వారా వాటిని విడిచిపెట్టాలి. ఈ బాధల మూలంగా మనలో ఏర్పడే కర్మవాసనాలు (కర్మ impressionలు) మనం ఈ జన్మలో గానీ, తెలియని మరొక జన్మలో గానీ అనుభవిస్తూనే ఉంటాయి. ఈ వాసనలకు మూలం ఉన్నంతకాలం, అవి పుట్టుక, ఆయుష్షు, అనుభవాల రూపంలో ఫలితాలను ఇస్తూనే ఉంటాయి. అవి మన పుణ్యపాపాల ఆధారంగా సుఖాన్ని లేదా దుఃఖాన్ని కలిగిస్తాయి. కానీ, వివేకశీలులకు ఈ లోకంలోని అన్నీ దుఃఖమే అనిపిస్తాయి. ఎందుకంటే ఇక్కడ మార్పు బాధ, భయం, మనస్సులో దాగి ఉన్న వాసనలు, మరియు గుణాల మధ్య పోరాటం నిత్యం జరుగుతూనే ఉంటాయి. అందువల్ల, ఇంకా రాని దుఃఖాన్ని తప్పించుకోవాలి. ఈ దుఃఖానికి మూలకారణం దృశ్య (ప్రపంచం) మరియు ద్రష్ట (మన అంతరాత్మ) కలయికే. ఈ దృష్టవ్యమైన జగత్తు ప్రకాశం, క్రియాశీలత, స్థితిలక్షణాల కలయికతో ఉంటుంది; ఇది భూతాలు, ఇంద్రియాలతో కూడి, అనుభవం మరియు విముక్తి కోసం ఉద్దేశించబడింది. ఈ గుణాల స్థితులు—విశిష్ట, అవిశిష్ట, లింగ, అలింగ—విధివిధాలుగా ఉంటాయి. ద్రష్ట అనగా మన అంతరాత్మ, స్వచ్ఛమైన చైతన్యమే, కానీ అది మనస్సు ద్వారా చూసే విధంగా అనుభవిస్తుంది. ఈ జగత్తు, ద్రష్ట కోసం మాత్రమే ఉనికిలో ఉంది. ఒకరు పరమార్థాన్ని తెలుసుకుని, లక్ష్యాన్ని సాధించిన తరువాత, ఆ జగత్తు అతనికి ఉండదు; కానీ మిగతావారికి అది సాధారణంగా కనిపిస్తూనే ఉంటుంది. ఈ కలయిక వల్లే, ఆత్మ స్వరూపాన్ని, దాని శక్తిని మనం తెలుసుకోగలుగుతాము. కానీ ఈ కలయికకు మూలకారణం అవిద్య (అజ్ఞానం) మాత్రమే. ఆ అవిద్య పోయినపుడు కలయిక కూడా పోతుంది; అప్పుడు ద్రష్టకు మోక్షం లభిస్తుంది. ఈ మోక్షాన్ని సాధించడానికి, నిరంతర వివేకజ్ఞానం (వివేకఖ్యతి) అవసరం. అలాంటి వ్యక్తికి జ్ఞానం ఏడు స్థాయిల వరకు పరిపూర్ణతను చేరుతుంది. యోగాంగాలను అభ్యసించడం ద్వారా, మనలోని మలినాలు తొలగిపోతాయి; అప్పుడు వివేకజ్ఞానం వరకు జ్ఞానోదయం కలుగుతుంది. ఈ యోగాంగాలు ఎనిమిది: యమ, నియమ, ఆసన, ప్రాణాయామ, ప్రత్యాహార, ధారణ, ధ్యానం, సమాధి. యమలు ఐదు: అహింస, సత్యం, అస్తేయం, బ్రహ్మచర్యం, అపరిగ్రహం. ఇవి అన్ని కాలాల్లో, అన్ని ప్రదేశాల్లో, ఎవరికైనా వర్తించే మహావ్రతాలు. నియమాలు ఐదు: శౌచం, సంతోషం, తపస్సు, స్వాధ్యాయము, ఇశ్వరప్రణిధానము. మనస్సులో దుష్టభావాలు కలిగినపుడు, వాటికి విరుద్ధమైన మంచి భావాలను పెంపొందించాలి. హింస, కోపం, మోహం వంటి దుష్టభావాలు—మనమే చేసినా, ఇతరులను చేయించినా, అనుమతించినా—ఎంతో దుఃఖాన్ని, అజ్ఞానాన్ని కలిగిస్తాయి. అందుకే వాటికి విరుద్ధమైన శాంతి, దయ, సత్యం మొదలైన భావాలను అభ్యసించాలి. అహింసలో స్థిరపడినవారి సమక్షంలో శత్రుత్వం నశించిపోతుంది. సత్యంలో స్థిరమైనవారికి వారి మాటలు కర్మఫలాన్ని ఇస్తాయి. అస్తేయంలో స్థిరపడినవారికి అన్ని రత్నాలు వస్తాయి. బ్రహ్మచర్యంలో స్థిరపడినవారికి తేజస్సు పెరుగుతుంది. అపరిగ్రహంలో స్థిరపడినవారికి జన్మరహస్యముల జ్ఞానం కలుగుతుంది. శౌచం వల్ల తన శరీరంపై, ఇతరులపై ఆసక్తి తగ్గిపోతుంది. దీని ఫలితంగా, మనస్సు స్పష్టత, ఆనందం, ఏకాగ్రత, ఇంద్రియ నియంత్రణ, ఆత్మసాక్షాత్కారానికి తగిన దారితీస్తుంది. సంతోషం వల్ల అపూర్వమైన ఆనందం లభిస్తుంది. తపస్సు వల్ల మలినాలు పోయి, శరీరానికి, ఇంద్రియాలకు సిద్ధి వస్తుంది. స్వాధ్యాయము ద్వారా ఇష్టదైవంతో ఏకత్వం కలుగుతుంది. ఇశ్వరప్రణిధానము వల్ల సమాధిలో పరిపూర్ణత లభిస్తుంది. ఆసనమంటే స్థిరంగా, సుఖంగా ఉండే స్థితి. అది శ్రమను వదిలిపెట్టి, అనంతంలో లీనమవడమే సాధ్యం అవుతుంది. అప్పుడు శీత-ఉష్ణ, సుఖ-దుఃఖ వంటి ద్వంద్వాలు మనల్ని ప్రభావితం చేయవు. ఈ స్థితిలో ఉన్నపుడు, పీల్చడం-వదలడం (శ్వాస) ప్రవాహాన్ని నియంత్రించడం ప్రాణాయామంగా పిలవబడుతుంది. ఇలా మహర్షి పతంజలి ఉపదేశించిన యోగమార్గంలో, మనం క్రమంగా మనలోని మలినాలను తొలగించుకుంటూ, పరమ జ్ఞానాన్ని, మోక్షాన్ని పొందవచ్చు.