ఒకప్పుడు, యోగశాస్త్రంలో మనస్సు యొక్క స్వభావాన్ని, దాని స్థిరత్వాన్ని, మరియు సమాధి సాధనాన్ని గురించి గురువులు వివరించారట. వారు ముందుగా జ్ఞాపకాన్ని గురించి చెప్పారు: మనం అనుభవించిన వస్తువులను కోల్పోకుండా మనస్సులో నిలుపుకోవడం జ్ఞాపకమని. అయితే, మనస్సు యొక్క ఆందోళనలను నియంత్రించడానికి సాధన మరియు వైరాగ్యమే మార్గమని వారు వివరించారు. సాధన అంటే, మనస్సు నిరంతరం ఒకే లక్ష్యంలో స్థిరంగా ఉండేందుకు చేసే ప్రయత్నం. ఆ సాధన అనేకకాలాలు, విరామం లేకుండా, భక్తితో కొనసాగితే, అది బలంగా స్థిరపడుతుంది. వైరాగ్యం అనగా, మనం చూసిన లేదా విన్న వస్తువులపై ఆకాంక్షను పూర్తిగా అధిగమించడం. అంతకంటే ఉన్నతమైన వైరాగ్యం, స్వరూపజ్ఞానం ద్వారా, ప్రకృతిలోని గుణాలపైన కూడా అసక్తి కలిగి ఉండటం. ఇప్పుడు సమాధి గురించి. సమాధి యొక్క మొదటి స్థాయిలో, మనస్సు వివేకం, విచారణ, ఆనందం, మరియు ‘నేను’ అనే భావంతో కూడిన స్థితిలో ఉంటుంది. మరొక సమాధి, విరామ సాధనతో వచ్చినది, అక్కడ కేవలం సంస్కారాలు మాత్రమే మిగిలి ఉంటాయి. శరీరరహితులు లేదా ప్రకృతిలో లీనమైన వారికి, ఈ సమాధి సంస్కారాల వల్ల కలుగుతుంది. ఇతరులకు, విశ్వాసం, శక్తి, జ్ఞాపకశక్తి, సమాధానం, మరియు జ్ఞానం ద్వారా ఈ స్థితి ముందుగా వస్తుంది. ఎవరైతే అత్యంత ఉత్సాహంతో సాధన చేస్తారో, వారికి సమాధి సాధన దగ్గరలో ఉంటుంది. కానీ, ఈ సాధనలో కూడా కొంత తేలిక, మధ్యస్థ, లేదా తీవ్రమైన ప్రయత్నాల ఆధారంగా వ్యత్యాసం ఉంటుంది. లేదా, పరమాత్మ భక్తితో కూడా సమాధిని పొందవచ్చు. ఈశ్వరుడు అనగా ఒక ప్రత్యేకమైన ఆత్మ. ఆయన దుఃఖాలు, కర్మలు, ఫలితాలు, సంస్కారాలు తాకని వాడు. ఆయనలో అపరిమితమైన జ్ఞానశక్తి విత్తనం ఉంది. ఆయన కాలానికి అతీతంగా, పురాతన గురువులకు కూడా గురువు. ఆయనకు ‘ఓం’ అనే అక్షరమే ప్రతీక. ఆ ‘ఓం’ ని జపించడం, దాని అర్థాన్ని మనస్సులో ధ్యానించడం ద్వారా, అంతరాత్మ జ్ఞానం కలుగుతుంది, అలాగే ప్రతి అడ్డంకి తొలగిపోతుంది. మనస్సును అడ్డుకునే అడ్డంకులు: వ్యాధి, మాంద్యం, సందేహం, నిర్లక్ష్యం, ఆలస్యం, ఆత్మనియంత్రణ లోపం, తప్పు గ్రహణం, స్థితిని పొందడంలో విఫలం, స్థిరత్వం లోపించడం—ఇవి మనస్సు యొక్క అడ్డంకులు. వీటితో పాటు, దుఃఖం, నిరాశ, శరీర కంపనం, శ్వాసలో అంతరాయాలు కూడా వస్తాయి. ఈ అడ్డంకులను తొలగించేందుకు, ఒకే సూత్రాన్ని నిరంతరం సాధన చేయాలి. అదేవిధంగా, సుఖంలో ఉన్నవారికి స్నేహం, బాధలో ఉన్నవారికి కరుణ, ధర్మవంతులకు ఆనందం, అధర్మవంతులకు సమత్వం కలిగించడంవల్ల మనస్సు శుద్ధి చెందుతుంది. లేదా, శ్వాసను విడిచిపెట్టడం, నిలిపివేయడం ద్వారా కూడా మనస్సు ప్రశాంతమవుతుంది. లేదా, ఇంద్రియ వస్తువును ఆధారంగా చేసుకుని మనస్సు స్థిరంగా ఉండటం ద్వారా, లేదా దుఃఖం లేని, ప్రకాశవంతమైన మనస్సులో స్థిరపడటం ద్వారా, లేదా ఇంద్రియాలపై అసక్తి లేని మనస్సును ధ్యానించడం ద్వారా, లేదా స్వప్నం లేదా నిద్ర ద్వారా వచ్చిన జ్ఞానాన్ని ఆధారంగా చేసుకోవడం ద్వారా, లేదా తనకు అనుకూలమైన వస్తువుపై ధ్యానం ద్వారా కూడా మనస్సు స్థిరపడుతుంది. ఈ సాధన ద్వారా, మనస్సు అత్యంత సూక్ష్మమైన అణువునుంచి, అతి విశాలమైన స్థాయికి కూడా అధికారం పొందుతుంది. మనస్సు యొక్క అలజడులు తగ్గినప్పుడు, అది నిష్కళంకమైన రత్నంలా మారి, దర్శనకర్త, దర్శన, దర్శనవస్తువు—ఇవి అన్నీ కలిసిన స్థితిలో ఉంటుంది. ఇది సమాధి. ఆ సమాధిలో, తర్కంతో కూడిన స్థితిలో, పదం, అర్థం, జ్ఞానం—ఈ మూడు కలిసిన స్థితి ఉంటుంది. జ్ఞాపకం శుద్ధి చెందినప్పుడు, మనస్సు తన స్వభావాన్ని విడిచి, కేవలం వస్తువు మాత్రమే ప్రకాశిస్తుంది—ఇది తర్కం లేని సమాధి. ఇదే విధంగా, సూక్ష్మమైన వస్తువులపై తర్కంతో, తర్కం లేకుండా సమాధి కూడా వివరించబడింది. చివరికి, వస్తువు అత్యంత సూక్ష్మంగా మారి, గుర్తించలేని స్థితికి చేరుతుంది. ఇవి విత్తనం ఉన్న సమాధి స్థితులు. తర్కం లేని సమాధిని సాధించినప్పుడు, అంతరాత్మలో స్పష్టత కలుగుతుంది. అక్కడ జ్ఞానం సత్యంతో నిండి ఉంటుంది. ఆ జ్ఞానం, వేదన లేదా తర్కం ద్వారా వచ్చిన జ్ఞానానికి భిన్నంగా, ప్రత్యేకమైన వస్తువుపై ఆధారపడి ఉంటుంది. ఆ సమాధి ద్వారా వచ్చిన సంస్కారం, ఇతర సంస్కారాలకు అడ్డుగా నిలుస్తుంది. ఇలా, గురువులు యోగశాస్త్రంలో మనస్సు స్థిరత్వానికి, సమాధి సాధనానికి, పరమాత్మ భక్తికి, వైరాగ్యానికి, మరియు అంతరాత్మ జ్ఞానానికి మార్గాన్ని వివరించారు.