ஒரு காலத்தில், ஆன்மீக சாதகருக்கான உயர்ந்த வழிமுறைகளை மகா முனிவர் பதஞ்சலி யோக சூத்திரங்களில் விளக்கியார். அவர் முதலில் யமங்களைப் பற்றி கூறினார்—அவை தான்: அஹிம்சை (அருளும், பிறருக்கு தீங்கிழைக்காமலும் இருப்பது), சத்தியம் (உண்மையைப் பேசுவது), அஸ்தேயம் (தொலைவினைத் தவிர்க்குவது), பிரம்மச்சரியம் (பிரம்மசாரியமாக இருப்பது), அபரிக்ரஹம் (சொத்துப் பற்றின்மை). இவை எல்லா காலத்திலும், எல்லா இடத்திலும், எந்த ஒரு சமூகத்திலும், எந்த ஒரு சூழ்நிலையிலும் பின்பற்ற வேண்டிய மகா விரதங்கள் என்று அவர் வலியுறுத்தினார். அடுத்து, நியமங்கள் என்ற ஒழுங்குகளை அவர் எடுத்துரைத்தார்: சௌசம் (தூய்மை), சந்தோஷம் (திருப்தி), தபஸ் (தவம்), ஸ்வாத்யாயம் (சாஸ்திரங்களைப் படித்தல்), ஈஸ்வரப்ரணிதானம் (இறைவனுக்கு அர்ப்பணம் செய்தல்). இந்த உயரிய வழிகளில் மனதில் எதிர்மறை எண்ணங்கள் எழும்பும்போது, அவற்றுக்கு எதிரான நல்ல எண்ணங்களை வளர்க்க வேண்டும் என்று அவர் அறிவுறுத்தினார். ஏனெனில், வன்முறை போன்ற தீய எண்ணங்கள்—நாம் நேரடியாக செய்தாலும், பிறரைச் செய்யச் செய்தாலும், அல்லது அத்துடன் ஒப்புதல் தெரிவித்தாலும்—அவை லோபம், க்ரோதம், மோகம் போன்றவற்றிலிருந்து பிறக்கின்றன; அவை எளிதாக இருந்தாலும், கடுமையாக இருந்தாலும், முடிவிலி துக்கத்தையும் அறியாமையையும் தருகின்றன. ஆகவே, அவற்றுக்கு எதிரான நல்ல எண்ணங்களை வளர்ப்பதே உயர்ந்தது. அஹிம்சையில் நிலைபெற்றவரின் அருகில் பகைமை நீங்கும். சத்தியத்தில் நிலைபெற்றவரின் சொற்கள் நிச்சயமாக பலனைத் தரும். அஸ்தேயத்தில் நிலைபெற்றவருக்கு எல்லா ரத்தினங்களும் வந்து சேரும். பிரம்மச்சரியத்தில் நிலைபெற்றவருக்கு உளவலிமை பெருகும். அபரிக்ரஹத்தில் உறுதியானவருக்கு பிறவியின் காரணமும் விதியும் பற்றிய ஞானம் பிறக்கும். சௌசத்திலிருந்து, தன் உடலிலும் பிறர் உடலிலும் பற்றின விருப்பு குறையும். இதனால், மனம் தெளிவும், ஆனந்தமும், மன ஒருமைப்பாடும், இంద్రியங்களின் கட்டுப்பாடும், ஆத்ம சாக்ஷாத்காரத்திற்கு தகுதியும் கிடைக்கும். சந்தோஷத்தால், உன்னதமான மகிழ்ச்சி பெறப்படுகிறது. தவத்தால், உடலும், இந்திரியங்களும் தூய்மையடையும். ஸ்வாத்யாயத்தால், தன் இஷ்ட தெய்வத்துடன் ஐக்கியம் பெற முடியும். ஈஸ்வரப்ரணிதானத்தால், சமாதியில் பூரணத்துவம் அடையலாம். அடுத்து, ஆசனம் பற்றி அவர் கூறினார்—அது நிலையானதும் சுகமானதும் ஆக வேண்டும். இது முயற்சியை தளர்த்தி, பரமாத்மாவில் மனதை ஆழ்த்துவதன் மூலம் சாத்தியமாகிறது. அப்பொழுது, சூடானது–குளிரானது, இன்பம்–துன்பம் போன்ற இரட்டைகள் மனதை தொந்தரவு செய்யாது. இப்போது, இந்த ஆசனம் நிலைபெற்றதும், உள்ளிழுப்பும் வெளியேற்றமும் ஆகிய சுவாச ஓட்டத்தை ஒழுங்குபடுத்துவது பிராணாயாமம் என்று அழைக்கப்படுகிறது. அதன் இயக்கங்கள்—வெளியேற்றம், உள்ளிழுப்பு, தடை—இவை இடம், காலம், எண்ணிக்கை ஆகியவற்றின் படி நீளமாகவும், நுணுக்கமாகவும் அமைகின்றன. நான்காவது வகை, வெளிப்புற, உள்புற பொருள்களையும் தாண்டி இருக்கும். அப்பொழுது, அறிவை மறைக்கும் மூடல் குறையும். மனம் தியானத்திற்கு தகுதியடையும். பின், ப்ரத்யாஹாரம்—அதாவது, இந்திரியங்கள் தங்கள் பொருட்களில் ஈடுபடாமல், மனதைப் போலவே அமைதியடைவது. இதனால், இந்திரியங்களில் உன்னதமான கட்டுப்பாடு பிறக்கும். இதன் பின், மனதை ஒரே இடத்தில் கட்டிப்போடும் நிலை 'தாரணை' எனப்படுகிறது. அந்த நிலையில், மனதின் ஓட்டம் இடையறாது ஒரே பொருளில் நிலைபெறுவது 'தியானம்'. இதில், பொருள் மட்டுமே பிரகாசித்து, சுயம் மறைந்துபோவது 'சமாதி'. இந்த மூன்றும் ஒரே இடத்தில் நிகழும்போது, அதைக் 'சம்யமம்' என்கிறார்கள். சம்யமத்தில் நிபுணத்துவம் வந்தால், உள்ளார்ந்த ஒளி, ஞானம் பிறக்கும். இதன் பயன்பாடு பல நிலைகளிலும் அமைகிறது. இந்த மூன்று, முன்பு கூறிய சாதனைகளைவிட உள்மையானவை. ஆனால், விதை இல்லாத சமாதியுடன் ஒப்பிடும்போது, இவை கூட வெளிப்புறமானவை. இதன் பின், மனதின் சஞ்சலத்தையும் கட்டுப்பாட்டையும் ஏற்படுத்தும் வாசனைகளின் ஆதிக்கம், கட்டுப்பாட்டின் தருணத்தில் மனம் சேர்ந்திருப்பது—இவை 'நிரோத பரிணாமம்'. இதன் ஓட்டம், அந்த வாசனையால் அமைதியாகும். மனம் பல பொருள்களில் அல்லது ஒரே பொருளில் நிலைபெற்றும், சிதைந்தும் இருப்பது 'சமாதி பரிணாமம்'. அமைதி மற்றும் எழுச்சி ஆகிய வாசனைகள் சமமாகும் போது, அதுவே 'ஏகாக்ர பரிணாமம்'. இதன் மூலம், தத்துவங்களிலும், இந்திரியங்களிலும் நிகழும் தன்மைகள், லக்ஷணங்கள், அவஸ்தைகள் ஆகிய பரிணாமங்கள் விளக்கப்படுகின்றன. எல்லா உருவங்களும், அவற்றின் சாந்தம், உதயம், அப்யக்தம் ஆகிய தன்மைகளைப் பின்பற்றுகின்றன. இவ்வாறு, ஆன்மீக சாதகர் படிப்படியாக உயர்ந்தும், மனம், உடல், உணர்வுகள், அறிவு ஆகியவற்றை தூய்மை செய்து, இறைவனை அடையும் பாதையில் பயணிக்க வேண்டும் என்று பதஞ்சலி முனிவர் அறிவுறுத்தினார்.