ஒரு காலத்தில், யோகியின் மனதில் ஒரு ஆழமான ஆராய்ச்சி எழுந்தது—இவ்வுலகில் நிகழும் எல்லா மாற்றங்களும் ஒவ்வொரு வரிசை வேறுபாட்டினால் உருவாகின்றன என்பதை அவர் உணர்ந்தார். இந்த மாற்றங்கள் மூன்று விதமாக உள்ளன; அவற்றின் மீது சம்யமம் செய்து மனதை ஒருமுகப்படுத்தினால், கடந்த காலமும் வருங்காலமும் பற்றிய ஞானம் பிறக்கிறது. மனிதர்களின் சொற்கள், அவற்றின் அர்த்தம், மற்றும் மனதில் ஏற்படும் ஸ்மிருதிகள்—இவை ஒன்று மேல் ஒன்று படிந்து குழப்பத்தை ஏற்படுத்துகின்றன. ஆனால், இந்த மூன்றையும் தனித்தனியாக பிரித்து அவற்றில் சம்யமம் செய்தால், எல்லா ஜீவராசிகளின் மொழியும் புரிந்துகொள்ளும் ஞானம் உண்டாகிறது. முன்னைய பிறவிகளில் மனதில் பதிந்துள்ள வாசனைகளை நேரடியாக அறிந்தால், கடந்த பிறவிகளின் ஞானம் கிடைக்கிறது. மனதில் உள்ள சிந்தனைகளில் சம்யமம் செய்தால், பிறரது மனதை அறிந்து கொள்ளும் திறன் உண்டாகிறது. எனினும், அந்த ஞானம் ஆதாரமான ஆத்மாவைத் தொடாது; ஏனெனில் அது புலனாய்வுக்கு உட்பட்டதல்ல. உடலின் ரூபத்தில் சம்யமம் செய்தால், பார்வை மற்றும் ஒளி இணைப்பு துண்டிக்கப்படும்போது, யோகி கண்களுக்கு தெரியாதவராகி விடுகிறார். கர்மாவின் பலனுள்ளதும் பலனில்லாததும் மீது சம்யமம் செய்தால், மரணத்தின் காலம் பற்றிய அறிவோ அல்லது அறிகுறிகளால் அந்த அறிவோ கிடைக்கிறது. மனிதர்களின் ப்ரியமோடு சமம், கருணை, மிதம், உடுத்தும் மனம் போன்ற குணங்களில் சம்யமம் செய்தால், அதற்கேற்ற சக்திகள் பிறக்கின்றன. பலத்தில் சம்யமம் செய்தால், யானையைப் போல வலிமை கிடைக்கிறது. உயர் ஞானத்தின் ஒளியை செயல்களில் செலுத்தினால், நுண்ணியமானவை, மறைந்தவை, தொலைவில் உள்ளவை பற்றிய அறிவு கிடைக்கிறது. சூரியனில் சம்யமம் செய்தால், உலகங்களின் ஞானம் கிடைக்கும். சந்திரனில் சம்யமம் செய்தால், நட்சத்திரங்களின் அமைப்பு அறிவு உண்டாகும். துருவ நட்சத்திரத்தில் சம்யமம் செய்தால், நட்சத்திரங்களின் இயக்கம் அறிய முடியும். நாபி மண்டலத்தில் சம்யமம் செய்தால், உடலின் அமைப்பு பற்றிய அறிவு பிறக்கும். கழுத்தின் பள்ளத்தில் சம்யமம் செய்தால், பசி மற்றும் தாகம் நீங்கும். ‘கூம்ப’ நாடியில் சம்யமம் செய்தால், மன உறுதி பிறக்கும். தலையின் உச்சியில் உள்ள ஒளியில் சம்யமம் செய்தால், சித்தபுருஷர்களை தரிசிக்க முடியும். சிலர் தானாக எழும் உள்ளுணர்வினாலும் அனைத்தையும் அறிந்து கொள்கிறார்கள். இதுபோல், இதயத்தில் சம்யமம் செய்தால், மனம் பற்றிய முழு அறிவு கிடைக்கும். அனுபவம் என்பது சுத்த சித்தமும் புருஷனும் வேறுபடுவதை உணர முடியாமையால் உண்டாகிறது; ஆனால், தன் சித்தத்தின் காரணத்தில் சம்யமம் செய்தால், புருஷ ஞானம் பிறக்கும். இதனால், தானாகவே திவ்யமான கேள்வி, தொடுதல், பார்வை, ருசி, வாசனை போன்ற சக்திகள் உருவாகின்றன. இவை யோகிக்கு சமாதியில் தடையாக இருந்தாலும், வெளிப்புற உலகில் அவை சக்திகளாகும். பந்தத்தின் காரணத்தை தளர்த்தி, மன இயக்கத்தின் ஞானம் பெற்றால், மற்றவரது உடலில் பிரவேசிக்க முடியும். உதான வாயுவில் ப்ரபலம் பெற்றால், நீர், சதுப்பு, முள்ளு போன்றவற்றால் பாதிக்கப்படாமல் மேலே எழும் சக்தி உண்டாகிறது. சமான வாயுவில் ப்ரபலம் பெற்றால், உடலில் உள்ள அக்னி தீவிரமடைகிறது. செவியும் ஆகாயமும் இடையே சம்யமம் செய்தால், திவ்யக் கேள்வி பிறக்கும். உடலும் ஆகாயமும் இடையே சம்யமம் செய்து, பருத்தி போல் இலேசாக இருந்தால், ஆகாயத்தில் சஞ்சாரம் செய்ய முடியும். வெளிப்புறமான, கட்டுப்பாடற்ற செயலான மகா-விவேகத்தில் நிலைபெற்றால், ஒளியின் மூடியை அழித்து விட முடியும். பஞ்சபூதங்களின் ஸ்தூலம், ஸ்வரூபம், சூக்குமம், யோகம், அர்த்தம் ஆகியவற்றில் சம்யமம் செய்தால், அவற்றின் மீது பூரணமான அதிகாரம் கிடைக்கும். இதனால், மிகச் சிறியதாகவும், பெரியதாகவும், அழகும், வலிமையும், வைடூரியம் போன்ற உறுதியும் உடலுக்குப் பிறக்கும்; மேலும், பஞ்சபூதங்களின் குணங்கள் பாதிக்க முடியாது. உடல் பூரணமாகியதும், அழகு, காந்தம், வலிமை, வைடூரியக் கடினம் ஆகியவை தோன்றும். புலன்களின் செயல்முறை, ஸ்வரூபம், அஹங்காரம், யோகம், அர்த்தம் ஆகியவற்றில் சம்யமம் செய்தால், புலன்களின் மீது அதிகாரம் உண்டாகும். இதனால், மன வேகமும், புலன்களுக்கு அடிமையாத தன்மையும், மூலபிரகிருதியின் மீது அதிகாரமும் கிடைக்கும். யார் சத்த்வமும் புருஷனும் வேறென்பதை அறிகிறார்களோ, அவர்களுக்கு எல்லா நிலைகளிலும் ஐஸ்வர்யமும், சர்வஞ்ஞத்வமும் கிடைக்கும். இத்தகைய சக்திகளிலும் வைராக்கியம் கொண்டு, மலம் முற்றிலும் அழிந்தால், கைவல்யம் எனும் தனிமை கிடைக்கும். உயர்ந்த உலகங்களில் உள்ள சித்தபுருஷர்கள் அழைத்தாலும், பற்றும், அகந்தையும் வராமல் இருக்க வேண்டும்; இல்லையேல், விரும்பாத விளைவுகள் ஏற்படலாம். நொடி மற்றும் அதன் தொடர்ச்சியில் சம்யமம் செய்தால், விவேகத்தால் பிறக்கும் ஞானம் கிடைக்கும். ஜாதி, லக்ஷணம், தேசம் ஆகியவற்றால் ஒரே மாதிரியாக தோன்றும் பொருள்களில் வேறுபாடு அறிய முடியும். இவ்வாறு, விவேகத்தால் பிறக்கும் ஞானம், அனைத்தையும் உள்ளடக்கியது, விடுதலை அளிப்பது, எல்லா பொருள்களுக்கு அப்பாற்பட்டது, தொடர்ச்சியற்றது என்பதாகும்.