शौचात् स्वाङ्गजुगुप्सा परैरसंसर्गो जायते। शौचस्य फलरूपेण मनसः प्रसादः, ऐकाग्रता, इन्द्रियजयः, आत्मदर्शनाय योग्यत्वं च सम्पद्यते। सन्तोषात् अनुत्तमं सुखं लभ्यते। तपसा मलक्षयः, ततो देहस्य इन्द्रियाणां च सिद्धिः सिध्यति। स्वाध्यायेन इष्टदेवतासंप्रयोगः सिध्यति। ईश्वरप्रणिधानात् समाधिसिद्धिः प्राप्यते। तत्रासने स्थिरसुखमासीत्युक्तम्। तदपि प्रयत्नशैथिल्यानन्तसमापत्तिभ्याम् सिद्ध्यति। तदा द्वन्द्वानभिघातः, अर्थात् शीतोष्णादिद्वन्द्वैः न बाध्यते। अस्यां स्थितौ श्वासप्रश्वासयोः गतिविच्छेदः प्राणायामः इत्युच्यते। तस्य बाह्याभ्यन्तरस्थम्भवृत्तयः देशकालसङ्ख्याभिः परिदृष्टा दीर्घसूक्ष्मा भवन्ति। चतुर्थः प्राणायामः बाह्याभ्यन्तरविषयाक्षेपी भवति। तदा प्रकाशावरणक्षयः। ततः चित्तस्य धारणा योग्यता जायते। प्रत्याहारः तु इन्द्रियाणां स्वस्वविषयासंप्रयोगे चित्तस्वरूपानुकारीत्वम्। तदा सर्वतः परमा इन्द्रियजयः। तत्र धारणा नाम चित्तस्य देशे एकत्र बन्धः। तत्र तत्र प्रवाहाभावः ध्यानम्। तत्रैव केवलस्यार्थस्य प्रकाशः आत्मसम्प्रयोगाभावः समाधिः। एते धारणा-ध्यान-समाधयः एकत्र संयमः इति कथ्यन्ते। तस्य संयमस्य प्राज्ञालोकः उत्पद्यते। तस्य विविक्तविषयेषु अपि प्रयोगः। एतेषां त्रयाणां पूर्वाभ्यासेभ्यः अधिकान्तरत्वम्। किन्तु बीजविहीनसमाधेः अपि एते बहिः। यदा चित्तस्य विकल्पसंस्कारयोः जयः, चित्तस्य क्षणिकनिरोधसंयोगः, तदा निरोधपरिणामः। तस्य संस्कारेण प्रवाहः शान्तो भवति। सर्वार्थतैकाग्र्ययोः क्षयोत्पत्तिः समाधिपरिणामः। शान्तोदितौ तुल्यप्रत्ययौ चित्तस्यैकाग्रपरिणामः। एतेन भूतइन्द्रियेषु धर्मलक्षणावस्थापरिणामा व्याख्याताः। तत्र ध्रुवस्मृत्यनुपाती धर्मः शान्तोदिताव्यपदेश्यधर्मानुपाती ध्रुवः। क्रमान्यत्वं परिणामान्यत्वे हेतुः। एवं त्रिविधपरिणामेषु संयमात् अतीतानागतज्ञानम्। शब्दार्थप्रत्ययानाम् इतरेतराध्यासात् संकरः; तेषां पृथक्त्वे संयमात् सर्वभूतानां भाषाज्ञानम्। संस्कारसाक्षात्करणात् पूर्वजातिज्ञानम्। प्रत्ययस्य परचित्तज्ञानम्। न तु तदर्थं तस्याप्रकाशत्वात्। कायरूपसंयमात्, द्रष्टृदृश्ययोः योगच्छेदात्, दृष्टिसंयोगाभावे अन्तर्धानम्। कर्मासयसंयमात्, तद्विपाकानुपश्यात्, मृत्युकालज्ञानम्, तद्वा अरिष्टेषु। मैत्र्यादिषु बलानि संयमात् तान्यभिव्यञ्जति। बलसंयमात् बलं हस्तैर्गजादीनां लभ्यते। एवं पतञ्जलिमुनिना योगशास्त्रे यम-नियम-आसन-प्राणायाम-प्रत्याहार-धारणा-ध्यान-समाधयः क्रमेण विवृण्वानः, योगिनः चित्तस्य शुद्धिं, इन्द्रियजयम्, आत्मदर्शनस्य योग्यता, समाधिसिद्धिं, विवेकख्यातिं च प्रदर्शयति।