चित्तस्य विक्षेपसमये दुःखमन्यत्वमङ्गमेजयत्वश्वासप्रश्वासाः सम्प्रवर्तन्ते। एतेषां निवृत्त्यर्थं तु एका तत्त्वाभ्यासः कार्यः। सुखिषु मित्रता, दुःखिषु करुणा, पुण्येषु मुदिता, अपुण्येषु समत्वं चेतसा भावयन्, योगी चित्तप्रसादं प्राप्नोति। अथवा प्रच्छर्दनविधारणाभ्यां वा प्राणस्य चित्तस्य शमः स्याद्। अथवा विषयविषयिणोः सम्प्रत्ययेन वा चित्तस्य स्थैर्यं सम्भवति। अथवा शोकाभावप्रकाशवत् चित्तेन वा विशुद्धिः लभ्यते। अथवा विषयवैराग्ययुक्तस्य चित्ते स्थापनं साध्यं। अथवा स्वप्ननिद्राज्ञानेषु चित्तनिवेशः कर्तव्यः। अथवा यथाभिमतध्यानात् चित्तस्य स्थैर्यं सिध्यति। एवं योगिनः वशीभावः परमाणुपरममहत्त्वान्तः व्याप्य प्रवर्तते। चित्तवृत्तिक्षये तु चित्तं निर्मलमणिवद् भवति, यत्र द्रष्टृदर्शनदृश्येषु स्वस्वरूपानुग्राहकं स्यात्—एषा सवितर्कसमाधिः। तत्र शब्दार्थज्ञानविकल्पैः साकं सवितर्कसमाधिः जायते। स्मृतिपरिशुद्धौ तु स्वस्वरूपशून्ये चित्ते केवलं वस्तुमात्रप्रकाशनं भवति—एषा निर्वितर्कसमाधिः। एवं सूक्ष्मविषयेषु सविचारनिर्विचारसमाधयः अपि व्याख्याताः। सूक्ष्मविषयस्य लक्षणावसानं अलिङ्गपर्यवसानम्। एता: बीजसमाधयः स्मृताः। निर्विचारप्रसादे आत्मप्रकाशः स्फुरति। तत्र ऋतम्भरा प्रज्ञा जायते। सा प्रज्ञा श्रुतीनुमानप्रज्ञाभ्यां विशेषार्थविषया भवति। तस्याः संस्कारः अन्यसंस्कारप्रतिबन्धी भवति। तस्यापि निरोधे सर्वनिरोधात् निर्बीजसमाधिः संजायते। तपःस्वाध्यायेश्वरप्रणिधानानि क्रियायोगः। सः समाधिसिद्धये क्लेशकषायक्षयाय च। अविद्यास्मितारागद्वेषाभिनिवेशाः क्लेशाः। अविद्या तेषां क्षेत्रं प्रसुप्ततनुविच्छिन्नोदाराणाम्। अनित्याशुचिदुःखानात्मसु नित्यशुचिसुखात्मख्यातिरविध्या। द्रष्टृदृश्ययोः एकात्मतैवास्मिता। सुखानुशयी रागः। दुःखानुशयी द्वेषः। स्वरसवाही विदुषोऽपि तथारूढोऽभिनिवेशः। एते सूक्ष्मा क्लेशाः प्रतिप्रसवहेयाः। तेषां प्रत्यक्षवर्तिनां ध्यानाभ्यासेन हानिः। क्लेशमूलः कर्माशयो दृष्टादृष्टजन्मवेदनीयः। मूलाशयकत्वे सति तस्य जात्यायुर्भोगाः फलम्। तेषां कारणत्वेन पुण्यापुण्यहेतुत्वात् सुखदुःखफलानि जायन्ते। विवेकिनः सर्वमपि दुःखमेव, परिवर्तनदुःखतापसंस्कारद्वन्द्वैः च। हेयं दुःखमनागतं। हेयहेतुः द्रष्टृदृश्ययोः संयोगः। दृश्यं प्रकाशक्रियास्तितिशीलं भूतेन्द्रियात्मकं भोगापवर्गार्थं। तस्य गुणपर्यायाः विशेषाविशेषलिङ्गमात्रालिङ्गानि।