ये सन्दर्भाः पतञ्जलिमुनिना योगसूत्रेषु प्रतिपादिताः, योगमार्गे साधकस्य प्रगति-वर्णनं कुर्वन्ति। यः साधकः तीव्रसत्त्वेन युक्तः, तस्य सिद्धिः समीपवर्ती भवति। तेषु अपि साधकानां मध्ये, यः कःचित् मन्दः, मध्यमः, वा तीव्रः यत्नः करोति, तस्य अनुसारं भेदः दृश्यते। अथवा, ईश्वरप्रणिधानात् अपि सिद्धिः सम्भवति। ईश्वरः विशेषः आत्मा अस्ति, सः क्लेशैः, कर्मैः, विपाकैः, अशयैः च न स्पृष्टः। तस्मिन् अनुत्तमं सर्वज्ञबीजं विद्यमानं। सः पूर्वेषाम् अपि गुरुः, कालस्य परिमितिं न प्राप्नोति। तस्य नाम ओंकारः। तस्य जपः तदर्थचिन्तनं च कर्तव्यम्। तस्मात् अन्तःकरणस्य प्रसादः, द्वन्द्वानां अभावः च भवति। यदा रोगः, स्त्यानम्, संशयः, प्रमादः, आलस्यं, असंयमः, भ्रान्तिदर्शनम्, असिद्धित्वं, चित्तविक्षेपः—एते मनसोऽन्तरायाः, तेषां सह दुःखम्, वैषद्यं, शरीरस्य कम्पः, श्वासप्रश्वासयोः विक्षेपः च दृश्यते। एते विक्षेपः निवारयितुं, एकतत्त्वाभ्यासः आवश्यकः। चित्तस्य प्रसादाय, सुखिणः प्रति मित्रता, दुःखिनः प्रति करुणा, पुण्यस्य प्रति मुदिता, अपुण्यस्य प्रति उपेक्षा—एतानि भावनानि साधयेत्। अथवा, प्राणस्य रेचनकुंभकाभ्यां चित्तस्य प्रसादः साध्यते। अथवा, विषयसम्प्रज्ञानोत्थितं वृत्तिं चित्ते उत्पन्नं कृत्वा। अथवा, दुःखाभावेन प्रकाशमानं चित्तम्। अथवा, विषयवैराग्ययुक्तस्य चित्तं। अथवा, स्वप्ननिद्राज्ञाने चित्तं स्थितम्। अथवा, यद्यद् वस्तु चित्तस्य अनुकूलं तत्र ध्यानम्। योगी सर्वाणि अणुवद् लघुतमात् महत्त्वात् महत्तमपर्यन्तं वस्तूनि अधीत्य, तेषु विजयं लभते। यदा चित्तवृत्तयः क्षीणाः, तदा चित्तं निर्मलमणिवद् भवति, दृष्टा, दर्शनम्, दृश्यं च तस्य वर्णं गृह्णन्ति—एषा समाधिः। तत्र शब्दार्थज्ञानसंपृक्तं सवितर्कसमाधिः। यदा स्मृति: शुद्धा, तदा चित्तं स्वस्वरूपशून्यं इव दृश्यते, केवलं विषयः प्रकाशते—एषा निर्वितर्कसमाधिः। एवं सूक्ष्मविषयेषु सविचारनिर्विचारसमाधिः अपि प्रतिपाद्यते। सूक्ष्मस्य वस्तुनः परिणामः लिङ्गशून्ये समाप्तः। एते बीजसमाधयः। यदा निर्विचारसमाधौ अभ्यासः सिद्धः, तदा अन्तःकरणस्य प्रकाशः जायते। तत्र ज्ञानं सत्येन पूर्णं भवति। तत् ज्ञानं श्रुतानुमानाभ्याम् भिन्नम्, विशेषविषयत्वात्। तस्य समाधेः संस्कारः अन्यान् संस्कारान् निवारयति। यदा तस्यापि निरोधः सम्पूर्णः, तदा बीजशून्यसमाधिः जायते। तपः, स्वाध्यायः, ईश्वरप्रणिधानं च—एषा कर्मयोगः। एषः समाधिसिद्ध्यर्थं क्लेशनाम् अपि क्षयाय। क्लेशाः—अविद्या, अस्मिता, रागः, द्वेषः, अभिनिवेशः। अविद्या तेषां क्षेत्रं, सा प्रसुप्तः, तनु, विच्छिन्नः, उदारः च भवति। अविद्या अनित्ये, अशुचि, दुःखे, अनात्मनि, नित्यं, शुचि, सुखं, आत्मा इति दर्शनम्। अस्मिता दृष्टृदृश्ययोः एकत्वाभिमानः। रागः सुखानुसन्धानम्। द्वेषः दुःखनुसन्धानम्। अभिनिवेशः स्वभावतः प्रवृत्तः, विदुषाम् अपि समः। एवं पतञ्जलिमुनिना योगस्य मार्गः, चित्तवृत्तिनिरोधः, क्लेशक्षयः च, साधकस्य प्रगति, ईश्वरस्य महत्त्वं च सुस्पष्टं प्रतिपादितम्।