एकदा योगशास्त्रे विवेच्यमाने, एकस्मिन्नेव क्षणे द्वौ अपि—द्रष्टा च दृश्यं च—साक्षात्कर्तुं न शक्येते स्म। यदि मनः अन्यत् मनः पश्येत्, तदा बुद्धीनां अतिशयविस्तारः स्मृतिभ्रंशश्च स्यात्। चेतना तयोः मध्ये न सञ्चरति, किन्तु या रूपं धारयति, तस्यैव बुद्धेः बोधः भवति। मनः द्रष्टुः दृश्यस्य च संस्कारेण वर्णितम्, सर्वानुभवानाम् अर्हम् अस्ति। यद्यपि मनः अनन्तसंस्कारैः विविधरूपं जातम्, तदपि परार्थत्वात् समूहरचनया कार्यं करोति। यः विवेकेन पश्यति, तस्य अहंकारकल्पना निवर्तते। तदा तस्य मनः विवेकाभिमुखं भवति, मोक्षे प्रवृत्तिं लभते च। किन्तु तत्र अन्तराले, अन्ये संस्काराः उदयं यान्ति। तेषां अपि क्षयः क्लेशानां यथा वर्णितः। यस्य च विवेकख्यातौ अपि परमवैराग्यं, तस्य धर्ममेघसमाधिः जायते। तस्मात् सर्वक्लेशकर्मणां क्षयः सम्पद्यते। तदा, ज्ञानस्य अनन्तत्वात्, सर्वमलावरणनिवृत्त्याः, ज्ञेयं स्वल्पं अवशिष्यते। एवं गुणानां परिपाकक्रमात्, स्वार्थसमाप्त्याः, तेषां परिवर्तनानां अन्तः सम्पद्यते। स एव क्रमः क्षणपरिणामानां विवेचनरूपः, परिणामान्तः च। अन्ते, मोक्षः नाम गुणानां स्वस्थानप्रतिपत्तिः, पुरुषस्य अपरार्थत्वात्, चितेः स्वस्वरूपे स्थितिः वा।