यदा सत्त्वस्य च पुरुषस्य च शुद्धता समता प्राप्ता भवति, तदा कैवल्यं—पूर्णं विवेकजनितं वैराग्यं—संपद्यते। सिद्धयः जन्मना, औषधैः, मन्त्रैः, तपसा, वा समाधिना उत्पद्यन्ति; तानि योगिनां साधनानुसारं प्रकटन्ते। प्रकृतेः प्रवाहात् अन्यजातित्वं रूपान्तरणं जायते, यथा बीजस्य अंकुरः। कारणं स्वयम् प्रवृत्त्याः आरम्भकं न भवति, किन्तु विघ्नविभागः—यथा कृषकः कर्षति—परिवर्तनस्य प्रेरकः भवति। अनेकचित्तानि केवलं अहंकारभावात् उत्पन्नानि सन्ति; तेषु विविधवृत्तिभेदेषु, एकं चित्तं प्रेरकं भवति। समाधिजं चित्तं संस्काररहितं भवति, शुद्धं निर्मलम्। योगिनां कर्म न शुक्लं न कृष्णं—न तु त्रीविधं—अन्येषां तु त्रीविधं भवति। तस्मात् तस्य फलं यथा संस्कारः, तदनुरूपः एव प्रकटते। स्मृति-संस्कारयोः एकरूपत्वात्, जन्म-देश-कालविभागेष्वपि, अनुक्रमः अस्ति। तैः अनादित्वं कामनित्यत्वात् स्यात्; कारण-फल-आश्रय-विषयैः समन्विताः सन्ति, तेषां अभावे तानि विनश्यन्ति। अतीतं भविष्यत् च स्वस्वरूपे स्थितं, गुणपथभेदात्। तानि स्थूलानि वा सूक्ष्माणि, गुणात्मकानि एव। परिवर्तनैकत्वात् वस्तुनः अस्तित्वं सिद्ध्यति। चित्तभेदात्, दर्शकयोः पथौ पृथक्, वस्तु समानं अपि। वस्तु एकस्य चित्तस्य आश्रितं न; अन्यथा प्रमाणाभावे तस्य किम्? चित्तवर्णनानुसारं वस्तु ज्ञातं वा अज्ञातं भवति। चित्तवृत्तयः सर्वदा तस्य स्वामिनः—पुरुषस्य—ज्ञाताः, यतः पुरुषः न परिवर्तते। चित्तं स्वयम् आत्मनः प्रकाशकं न, यतः तद् दृश्यवस्तु। एकस्मिन क्षणे द्वयं न ज्ञातुं शक्यते। यदि एकं चित्तं अन्यं चित्तं ज्ञायेत्, तदा बुद्धीनां अतीव विस्तारः स्मृतिव्यत्ययः च स्यात्। चेतना न तेषु सञ्चरति; तद्रूपग्रहणे स्वबुद्धिमात्रं ज्ञायते। चित्तं दर्शक-दृश्ययोः वर्णनात् सर्वानुभवसामर्थ्यं प्राप्तम्। अनन्तसंस्कारविचित्रतया, चित्तं परार्थं कार्यं करोति, यतः तद् सङ्घातमात्रम्। विवेकदर्शिनः अहंकारकल्पना निवर्तते। तदा चित्तं विवेकाभिमुखं मुक्त्याभिमुखं च भवति। अन्तराले अन्याः संस्काराः उद्भवन्ति। तेषां अपगमः क्लेशवत् वर्णितः। यः पूर्णवैराग्यं विवेकज्ञानस्यापि प्रति धारयति, तस्य धर्ममेघसमाधिः उत्पद्यते। तस्मात् क्लेशकर्मणां निरोधः स्यात्। तदा अनन्तज्ञानस्य, सर्वमलावरणविनिर्मुक्तस्य, ज्ञेयम् अल्पं भवति। तस्मात् गुणानां क्रमपरिणामः, स्वकार्यं समाप्त्वा, समाप्तिः गच्छति। क्रमः क्षणानां अनुक्रमेण परिवर्तनान्ते ज्ञायते। मोक्षः गुणानां स्वस्थानप्रतिसरणं, पुरुषार्थनिरर्थकत्वं, वा चैतन्यस्य स्वस्वरूपस्थितिः इति।