यदा योगीः पञ्चमहाभूतानां स्वरूपं तेषां च गुणानां यथावत् सम्यगवलोकनं सम्यमाेन करोति, तदा सूक्ष्मत्वाद्याः सर्वे भावाः, कायस्य सिद्धयः, तेषां च गुणानां अभिभवः जायन्ते। तस्य कायस्य सिद्धिः सौन्दर्यं, सौम्यता, बलं, वज्रसारत्वं च भवति। यः पुरुषः सम्यमाेन ग्रहणक्रियायाः, तद्वस्तुनः स्वरूपस्य, अहंकारस्य, संयोगस्य, प्रयोजनस्य च विवेचनं करोति, स इन्द्रियाणां स्वामी भवति। ततः तस्य मनसः वेगो जायते, इन्द्रियैः स्वातन्त्र्यं, प्रधानस्य च ऐश्वर्यम्। यः सत्त्वपुरुषयोः विवेकं जानाति, स सर्वावस्थासु ऐश्वर्यं सर्वज्ञत्वं च प्राप्नोति। एतेषां अपि सिद्धीनां प्रति वैराग्यं कुर्वन्, बीजदोषक्षये कैवल्यं लभ्यते। दिव्येषु स्थानेषु स्थितैः भूतेषु आहूयमानः स योगीः संगं गर्वं च वर्जयेत्, अन्यथा अनिष्टाः परिणामाः स्युः। क्षणस्य तस्य च क्रमस्य सम्यमाेन विवेकजं ज्ञानं उदेति। जातिव्यक्तिदेशैः अभेदस्य अभावात्, तुल्यवस्तूनां भेदज्ञानं जायते। विवेकजं ज्ञानं तु मोक्षप्रदं, सर्वविषयातीतं, क्रमातीतं च भवति। यदा सत्त्वस्य च पुरुषस्य च विशुद्धिः समं भवति, तदा कैवल्यं सिध्यति। सिद्धयः जन्मना, औषधैः, मन्त्रैः, तपसा, समाधिना वा उत्पद्यन्ते। प्रकृतेः अपूरणात् अन्यजातित्वं भवति। कारणं न स्फूर्तिकर्ता, अपि तु बाधकविघटनमेव, कृषकस्य इव। अहंकारात् एव चित्तानि उत्पद्यन्ते। नानाचित्तेषु नानाक्रियासु एकं चित्तं प्रेरकं भवति। तेषां मध्ये ध्यानजं चित्तं संस्काररहितं भवति। योगिनां कर्म न शुक्लं न कृष्णं, अन्येषां तु त्रिविधं। तस्मात् तदनुरूपाः संस्काराः एव अभिव्यज्यन्ते। स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात्, जन्मदेशकालविभक्तानामपि अनुक्रमः अस्ति। तेषां अनादित्वं वासना-नित्यत्वात्। कारणफलाश्रयालम्बनैः तानि संयोज्यन्ते, तेषां अभावे तानि नश्यन्ति। अतीतानागतं स्वस्वरूपे वर्तमानं, धर्माणां भेदात्। तानि व्यक्ताव्यक्तरूपेण गुणात्मिकानि। परिणामैकत्वात् वस्तुतत्त्वं सिध्यति। चित्तभेदात् द्वयोः दर्शिनोः अपि वस्तुक्रमभेदः स्यात्। वस्तु न केवलं एकचित्ताश्रितम्, अन्यथा तदप्रमाणे किं स्यात्? चित्तवर्ण्यानुसारात् वस्तु ज्ञातं वा अज्ञातं वा भवति। चित्तवृत्तयः सदा तस्येश्वरस्य ज्ञाताः, सः पुरुषः अपरिणामी हि। चित्तं स्वं न प्रकाशयति, वस्तुत्वात्। एकस्मिन्क्षणे द्वयं न ज्ञायते। यदि चित्तेन चित्तं ज्ञायेत, तर्हि अतिप्रवृद्धिबुद्धित्वं स्मृतिसंकरश्च स्यात्। चेतनानाम् अभावात्, तदाकारेण तस्यैव बुद्धेः अवबोधः। चित्तं दृष्टदृश्याभ्यां वर्णितं, सर्वार्थत्वसमर्थम्। अनन्तसंस्कारविविधं चित्तं परार्थं, सङ्घातस्वरूपत्वात्। विवेकदर्शनस्य स्वार्थसंवित्संस्कारः निवर्तते। तदा चित्तं विवेकनिष्ठं मोक्षाभिमुखं भवति। तेषु अन्तराले अन्ये संस्काराः उद्भवन्ति। तेषां च निवृत्तिः क्लेशवत् उक्ता। यः सर्वथा विवेकख्यातौ अपि वैराग्यं करोति, तस्य धर्ममेघसमाधिः जायते।