योगशास्त्रे महर्षिणा पतञ्जलिना वर्ण्यते—यदा योगी स्वस्य प्रज्ञालोकं क्रियासु समाहितवान्, तदा सूक्ष्माणि, गुह्यानि, दूरस्थानि च वस्तूनि साक्षात्कर्तुं शक्नोति। सूर्ये समाधानेन लोकानां ज्ञानं जायते, चन्द्रे समाधानेन तारा-व्यूहस्य विज्ञानं, ध्रुवे समाधानेन तारा-गमनस्य बोधः। नाभिचक्रे समाधानेन देहसंस्थानस्य विज्ञानं, कण्ठकूपे समाधानेन क्षुधातृष्णयोः निवृत्तिः, कूर्मनाड्यां समाधानेन स्थैर्यलाभः स्यात्। मूरध्नि ज्योतिषि समाधानेन सिद्धदर्शनं सम्पद्यते। अथवा, स्वाभाविकात् प्रज्ञया सर्वस्यैव ज्ञानं सम्भवति। हृदयस्य समाधानेन चित्तस्य विज्ञानं लभ्यते। अनुभवः तु सत्त्वपुरुषयोः पूर्णतः भिन्नयोः अपि अविवेकात् उदेति; स्वार्थे समाधानेन पुरुषस्य विज्ञानं सिध्यति। अनेनैव दिव्यश्रवणस्पर्शदर्शनरसगन्धानां उत्पत्तिः। एते सिद्धयः समाधौ तु विघ्नाः, बहिर्मुखवृत्तौ तु शक्तयः स्युः। बन्धहेतौ शैथिल्ये च चित्तवृत्त्यनुविदानेन परदेहप्रवेशः सम्भवति। उदानजयात् जलपङ्ककण्टकादिषु असङ्गः, उच्चलनशक्ति च लभ्यते। समानजयात् अग्निसम्भवः स्यात्। श्रोत्राकाशयोः सम्बन्धे समाधानेन दिव्यश्रवणं, कायाकाशयोः सम्बन्धे च तूललघुत्वेनाकाशगमनं सिध्यति। बहिर्वृत्ते महाविदेहे समाधानेन प्रकाशावरणस्य नाशः स्यात्। स्थूलस्वरूपसूक्ष्मान्वयार्थेषु समाधानेन भूतेषु ऐश्वर्यं लभ्यते। ततोऽणिमाद्याः, कायसंपदा, तत्त्वजयश्च। कायसंपदा नाम सौन्दर्यं, सौम्यता, बलं, वज्रसारत्वं च। ग्रहणस्वरूपास्मितान्वयार्थेषु समाधानेन्द्रियजयः सिध्यति। ततो मनोजवित्वम्, इन्द्रियातिक्रान्तिः, प्रकृतिजयश्च। सत्त्वपुरुषयोः विवेकख्याते सर्वभावाधिपत्यं सर्वज्ञत्वं च। एतेष्वपि वैराग्येण क्लेशबीजानां क्षये कैवल्यं सिध्यति। उत्तमलोकात् सिद्धैः आमन्त्रणं लब्ध्वापि योगी सङ्गं मानं च न कुर्यात्, अनिष्टप्रसङ्गात्। क्षणक्रमयोः समाधाने विवेकजं ज्ञानं जायते। जातिलक्षणदेशैरदृश्यत्वे विवेकज्ञानं भेददर्शिनां सिध्यति। तद्विवेकजं ज्ञानं मोक्षप्रदं, सर्वविषयातीतं, अक्रमं च। सत्त्वपुरुषयोः शुद्धिसाम्ये कैवल्यं भवति। सिद्धयः जन्मौषधिमन्त्रतपःसमाधिजाः स्युः। प्रकृत्यापूरात् अन्यजातित्वं भवति। हेतुः न प्रवर्तकः, बाधकविघात एव, कृषिवत्। एकस्मात् अहंकारात् निर्मितानि चित्तानि भवन्ति। तेषां नानाचित्तानां कार्येषु एकं चित्तं प्रवर्तकं भवति। तेषु ध्यानजातं चित्तं संस्काररहितं स्यात्। योगिनां कर्म न शुक्लं न कृष्णं, अन्येषां तु त्रिविधं। ततो यथाफलं संस्कारमात्रं प्रवर्तते। स्मृतिसंस्कारयोः एकरूपत्वात्, जन्मदेशकालविभक्तानामपि अनुक्रमः अस्ति। एवं योगसाधनस्य मार्गे, समाधिप्रभावात्, योगी विविधज्ञानानि, सिद्धयः, च साक्षात्कुर्यात्, अन्ते च विवेकवैराग्याभ्यां कैवल्यं प्राप्नोति।