तस्यैव साधनस्य पूर्णत्वात्, विवेकज्योतिः उत्पन्ना भवति। एषा विवेकज्योतिः विविधेषु अवस्थासु अनुप्रयुज्यते। एते त्रयः—धारणाध्यानसमाधयः—पूर्वसाधनाभ्यः अधिकान्तरा उच्यन्ते। तथापि, बीजशून्यसमाधेः प्रत्येति, एते अपि बाह्यत्वं प्राप्नुवन्ति। यदा चित्तस्य विक्षेपवृत्तयः तथा निग्रहवृत्तयः प्रभवति, तथा चित्तं निग्रहक्षणे संयुज्यते, तदा निग्रहपरिणामः सञ्जायते। तस्य निग्रहपरिणामस्य प्रवाहः संस्कारात् शमितः भवति। चित्तस्य विषयेषु, सर्वेषु वा एकस्मिन्वा, एकाग्रता-अपवृत्तिः यदा क्षीयते तथा उत्पद्यते, तदा समाधिपरिणामः अभिव्यज्यते। पुनः, शमितोत्पन्नसंस्कारयोः समत्वे, एकाग्रपरिणामः सञ्जायते। एतेन स्थूलद्रव्येषु, इन्द्रियेषु च, धर्मलक्षणावस्थापरिणामाः व्याख्यायन्ते। कारणं तु, यद्वस्तु, शमितं, उत्पन्नं, अप्रकटं वा, तस्य गुणानुगतं अधिष्ठानं भवति। परिणामभेदस्य कारणं, अनुक्रमभेदः एव। त्रीणां परिणामानां संयमात्, अतीतानागतज्ञानं प्राप्यते। शब्दार्थसंस्काराणां परस्पराध्यासात् भ्रमः जायते; तेषां पृथक्त्वसंयमात्, सर्वभूतवाक्यज्ञानं लभ्यते। संस्कारदृष्ट्या, पूर्वजन्मज्ञानं सञ्जायते। मानसिकसंस्कारसंयमात्, अन्यचित्तज्ञानं प्राप्तं भवति; किन्तु, अधारस्य ज्ञानं न स्यात्, यतः तद् विषयत्वेन न गृहीतं। रूपसंयमात्, दृश्यशक्तेः निवारणेन, चक्षुषः तेजसः च सम्बन्धनिरोधेन, अदृश्यत्वं प्राप्तं भवति। कर्मणि—विपाकवत् अविपाकवत् च—संयमात्, मृत्युकालज्ञानं सञ्जायते, लक्षणदृष्ट्या वा। मैत्र्यादिषु संयमात्, तदनुगुणाः शक्तयः उत्पद्यन्ते। बलसंयमात्, गजबलादिशक्तिः लभ्यते। अध्यक्षप्रकाशस्य कर्मणि प्रवर्तनात्, सूक्ष्मगूढदूरवस्तुज्ञानं सञ्जायते। सूर्यसंयमात्, लोकज्ञानं लभ्यते। चन्द्रसंयमात्, तारागणविन्यासज्ञानं सञ्जायते। ध्रुवसंयमात्, तारा-गतिज्ञानं प्राप्तं भवति। नाभिचक्रसंयमात्, शरीरविन्यासज्ञानं लभ्यते। कण्ठकूपसंयमात्, क्षुधातृष्णानिवृत्तिः सञ्जायते। कूर्मनाड्याः संयमात्, स्थैर्यं प्राप्तं भवति। शिरस्थदीपसंयमात्, सिद्धदर्शनं सञ्जायते। अथवा, स्वाभाविकप्रज्ञया सर्वज्ञानं लभ्यते। हृदयसंयमात्, चित्तज्ञानं सञ्जायते। अन्यथा, शुद्धपुरुषस्य तथा सत्त्वस्य भेदज्ञानाभावात् अनुभवः उत्पद्यते; तयोः संयमात्, स्वार्थज्ञानं अर्थात् पुरुषज्ञानं लभ्यते। ततः दिव्यश्रवणस्पर्शदर्शनरसगन्धाः सञ्जायन्ते। एते समाधौ बाधकाः, बहिर्योगे तु शक्तयः। बन्धकारणस्य स्यात् शिथिलत्वेन, चित्तवृत्तिज्ञानस्य च, अन्यदेहप्रवेशः सम्भवति। उदानप्राणे संयमात्, जलमृत्तिककण्टकादिषु अस्पर्शनं, तथा ऊर्ध्वगमनशक्ति प्राप्ता। समानप्राणे संयमात्, अग्निप्रदीपनशक्ति लभ्यते। श्रोत्राकाशसंयमात्, दिव्यश्रवणं सञ्जायते। कायाकाशसंयमात्, तूलस्य लघुत्ववत्, आकाशगमनशक्ति प्राप्ता। बाह्यनिर्मितक्रियायां महावियोगे, प्रकाशावरणं विनश्यति। स्थूलत्वस्वरूपसूक्ष्मसंयोगार्थेषु संयमात्, भूतजयः सञ्जायते। इति, योगसूत्रेषु उक्तानुसारं, योगिनः संयमस्य साधनैः विवेकज्योतिः उत्पन्ना, तदनुष्ठानात् विविधज्ञानशक्तयः, चित्तपरिणामा, सिद्धयः च प्राप्यन्ते; परन्तु, ताः सिद्धयः समाधेः बाधकाः, अन्ततः पुरुषज्ञानं एव परमं लक्ष्यं।