योगशास्त्रे एवम्, यदा साधकः प्राणायामस्य बाह्याभ्यन्तरस्थितिव्यूत्तानां च गमनानि देशकालसंख्यानुसारं निरीक्षते, तदा तानि दीर्घाणि सूक्ष्माणि च भवन्ति। ततोऽपि चतुर्थः प्राणायामः प्रकारः अस्ति, स यः बाह्याभ्यन्तरविषयातीतः भवति। अस्मिन्स्थितौ प्रकाशस्यावरणं क्षीयते। तदा चित्तं ध्यानाय योग्यं भवति। इदानीं प्रत्याहारः सम्पद्यते, यत्रेन्द्रियाणि स्वविषयेषु प्रवृत्तिं वर्जयित्वा मनसः स्वरूपमिव अनुकरणं कुर्वन्ति। ततः परमाणि इन्द्रियजयः सम्प्राप्तः। तत्र चित्तस्य एकदेशे बन्धनं धारणा इति कथ्यते। तस्मिन्नेव विषयप्रत्ययस्य अविच्छिन्नप्रवाहः ध्यानम्। यदा तत्रैव केवलवस्तु प्रकाशते, आत्मा च तत्र न इव दृश्यते, सः समाधिः। एते त्रयः, धारणा-ध्यान-समाधयः, एकत्र संयमः इति निर्दिष्टाः। संयमस्य सिद्धौ प्रकाशः विज्ञानस्य उदयं करोति। अस्य उपयोगः विविधानां अवस्थासु भवति। एते त्रयः पूर्वाभ्यासेभ्यः अधिकान्तराः। तथापि बीजसमाधेः बहिः एतान्यपि बहिरङ्गानि एव। यदा चित्तस्य विक्षेप-संस्काराणां च नियम-संस्काराणां च उदयापाये, चित्तस्य यः संयमक्षणे सम्बन्धः, सः नियमपरिणामः। तस्य संस्कारेण प्रवाहः प्रशान्तः भवति। यदा चित्तस्य सर्वविषयेषु वा एकविषये वा अलम्बनस्य क्षयः उत्पत्तिश्च दृश्यते, सः समाधिपरिणामः। पुनः, यदा प्रशान्तवृत्तिसंस्कारस्य च उदयसंस्कारस्य च तुल्यता भवति, तदा एकाग्रपरिणामः सञ्जायते। एतेन भूतानां इन्द्रियाणां च धर्मलक्षणावस्थापरिणामा विवक्षिताः। यः आधारः, सः शान्त-उदित-अव्यक्तधर्मानुगतः। भेदक्रमेणैव विभिन्नः परिवर्तनः जायते। संयमेन धर्मलक्षणावस्थापरिणामेषु, अतीतानागतज्ञानं लभ्यते। शब्दार्थप्रत्ययानाम् अन्योन्याश्रयात् भ्रमः जायते; तेषां पृथक्त्वसंयमेन सर्वभूतवाक्यज्ञानं सम्पद्यते। संस्कारसाक्षात्कारेण पूर्वजन्मस्मृतिर्भवति। चित्तप्रत्ययसंयमेन परचित्तज्ञानं लभ्यते, किन्तु तदधिष्ठानं न दृश्यते, यतः तद् विषयत्वाभावात्। रूपसंयमेन, यदा दृश्यशक्तिः निरोध्यते, चक्षुषश्च प्रकाशस्य योगः छिद्यते, तदा अदृश्यता सम्पद्यते। कर्मसंयमेन, सस्य सुफलस्य च, मृत्युकालज्ञानं वा अपशकुनदर्शनं वा सम्पद्यते। मैत्र्यादिगुणेषु संयमेन तदनुकूलानि बलानि सम्पाद्यन्ते। बलसंयमेन गजेन्द्रबलादीनि बलानि लभ्यन्ते। प्रवृत्त्यालोकनसंयमेन, सूक्ष्मगुह्यदूरवस्तुषु ज्ञानं भवति। सूर्यसंयमेन लोकज्ञानं, चन्द्रसंयमेन ताऱागणविन्यासज्ञानं, ध्रुवसंयमेन ताऱाचलनज्ञानं लभ्यते। नाभिचक्रसंयमेन कायविन्यासज्ञानं, कण्ठकूपसंयमेन क्षुत्पिपासानिवृत्तिः, कूर्मनाड्यां संयमेन स्थैर्यम्, मूर्धज्योतिषि संयमेन सिद्धदर्शनं सम्पद्यते। तथा, स्वाभाविकज्ञानात् सर्वविषयेषु ज्ञानं सम्भवति। हृदयसंयमेन चित्तज्ञानं लभ्यते। एवं योगी संयमस्य अभ्यासेन विविधानि ज्ञानानि, सिध्दयः, चित्तनिग्रहं च प्राप्नोति, आत्मप्रकाशस्य आवरणं क्षिप्रं विनश्यति, चित्तं च समाधये योग्यं भवति।