योगसूत्राणां प्रवृत्तिः आरम्भः। यत्र योगः मनसः चञ्चलतायाः निरोधः इति व्याख्यातः। यदा मनः चञ्चलताभिः वियुक्तं भवति, तदा दृष्टा स्वस्वरूपे स्थिता अस्ति। अन्यथा, चञ्चलतासु सह पहचानं करोति। चञ्चलताः पञ्चविधाः सन्ति, याः दुःखिताः वा अधुःखिताः च भवन्ति। ताः प्रामाणिकज्ञानं, भ्रान्तिः, कल्पना, निद्रा, चित्तवृत्तयः स्मृति च। प्रामाणिकज्ञानं प्रत्यक्षदृष्ट्या, अनुमानात्, विश्वसनीयसाक्ष्ये च उत्पन्नं भवति। भ्रान्तिः तु वस्तुनः सच्चित् स्वरूपे न आधारितं मिथ्याज्ञानं अस्ति। कल्पना तु शब्दैः सह उत्पन्नं, किन्तु वास्तविकतायाः अभावेन रहितं ज्ञानं अस्ति। निद्रा चित्तवृत्तिः अस्ति, यः अनुपस्थितिं आधारभूतः। स्मृति तु अनुभवितवस्तूनां न हानिं कर्तुं धारणा अस्ति। एषां निरोधः अभ्यासेन च वैराग्येन साध्यते। अभ्यासः तस्य स्थिरतायाम् स्थितिं प्राप्तुं प्रयत्नः अस्ति। यदा अभ्यासः दीर्घकाले, विघ्नरहितः, भक्तिपूर्वकः च कृतः, तदा सः दृढताम् उपगच्छति। वैराग्यं तु दृष्टविषयेषु तृष्णायाः अधिष्ठानं अस्ति। उच्चतमवैराग्यं तु आत्मज्ञानाद् गुणेषु अप्रमाणं अस्ति। साक्षात्कारसमाधिः तर्क, मनन, आनन्द, च 'अहं' इति भावेन सह भवति। अन्यः समाधिः, यः निवृत्तिप्रवृत्तिं पूर्वं करोति, केवलं शेषसंस्काराः एव शेषाः सन्ति। यः तु देहातीतः वा प्रकृतौ विलीनः अस्ति, तस्य कारणं अस्ति अस्तित्वस्य अवशिष्ट प्रवृत्तिः। अन्येषां तु विश्वास, उत्साह, स्मृति, समाधानं, च प्रज्ञायाः पूर्वं आवश्यकं अस्ति। तीव्र उत्साहिनां तु साधनं समीपवर्त्तते। तेषां मध्ये च, हलका, मध्यम, च तीव्र प्रयासस्य भेदः अस्ति। अथवा, ईश्वरस्य भक्तिमार्गेण। ईश्वरः एक विशेष आत्मा, दुःखितः, कर्माणां, फलानां, च अवशिष्टानां च अचिन्त्यः अस्ति। तस्मिन् सर्वज्ञतायाः अद्वितीयं बीजं अस्ति। सः प्राचीनानां शिक्षकः अस्ति, कालस्य सीमायाः परे। तस्य नाम ओंकारः अस्ति। तस्य जपः च तस्य अर्थस्य ध्यानं च कर्तव्यं। तस्मिन्, आन्तरिका चित्तवृत्तिः च विघ्नानां अभावः च प्राप्यते। रोगः, मूढता, संशयः, आलस्यं, आत्मनियन्त्रणस्य अभावः, मिथ्याज्ञानं, स्थितिं न प्राप्यते, च अस्थिरता च मनस्य विघ्नाः सन्ति। एषां दूरं कर्तुं एकस्मिन् तत्त्वे अभ्यासः आवश्यकः। सुखितानां, दुःखितानां, पुण्यवानां, च न पुण्यवानां प्रति मैत्री, करुणा, प्रीति, च समता साध्यं कर्तुं मनः स्पष्टं भवति। अथवा, प्राणायामस्य व्यत्यासेन च। अथवा, संवेदनात्मकवस्तोः सह मानसिकक्रियायाः उदयेन च। अथवा, दुःखरहितं प्रकाशमानं चित्तं। अथवा, मनः तृष्णायाः रहितं वस्तुविषये च स्थितं भवति। अथवा, स्वप्नेन वा निद्रया उत्पन्नज्ञानं प्रति स्थिता भवति। अथवा, स्वाभाविकसिद्धिं प्रति ध्यानं कर्तुं। सर्वत्र, अद्वितीयं साधनं लघुत्वात् महत्त्वात् पर्यन्तं प्रावीण्यम् अस्ति।