ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੋਧੇ ਸਰ੍ਵਨਿਰੋਧਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਪਃਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਃ
ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ — ਇਹ ਕਰਮਯੋਗ ਹਨ।
ਸਮਾਧਿਭਾਵਨਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਤਨੂਕਰਣਾਰ੍ਥਸ਼੍ ਚ
ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਤਾਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਨੁਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਦਾਰਾਣਾਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜਮੀਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ।
ਅਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦੁਃਖਾਨਾਤ੍ਮਸੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਚਿਸੁਖਾਤ੍ਮਖ੍ਯਾਤਿਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਅਗਿਆਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਥਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਗੈਰ-ਆਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਆਤਮਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਦृਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਰ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਤੇਵਾਸ੍ਮਿਤਾ
ਅਹੰਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਰਾਗਃ
ਜੋ ਸੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਲਗਾਵ ਹੈ।
ਦੁਃਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਦ੍ਵੇषਃ
ਜੋ ਦੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੈਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਸਵਾਹੀ ਵਿਦੁषੋ ऽਪਿ ਤਥਾ ਰੂਢੋ ऽਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ
ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ ਚੁੰਨ ਕੇ ਚਿਪਕਣਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵਹੇਯਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ
ਇਹ ਨਜ਼ੁਕ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਹੇਯਾਸ੍ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਯਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਲੇਸ਼ਮੂਲਃ ਕਰ੍ਮਾਸ਼ਯੋ ਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਜਨ੍ਮਵੇਦਨੀਯਃ
ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਖੀ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਖੀ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤਿ ਮੂਲੇ ਤਦ੍ਵਿਪਾਕੋ ਜਾਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਭੋਗਾਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜਨਮ, ਉਮਰ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਹ੍ਲਾਦਪਰਿਤਾਪਫਲਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍
ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਣਾਮਤਾਪਸਂਸ੍ਕਾਰਦੁਃਖੈਰ੍ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਚ੍ ਚ ਦੁਃਖਮ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਜੋ ਸੋਝੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਲੁਕਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੇਯਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨਾਗਤਮ੍
ਜੋ ਦੁਖ ਅਜੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸਂਯੋਗੋ ਹੇਯਹੇਤੁਃ
ਜੋ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਂ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਂ ਭੋਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍
ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਚਮਕ, ਕਰਤਬ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇषਾਵਿਸ਼ੇषਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਾਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਗੁਣਪਰ੍ਵਾਣਿ
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਖਾਸ, ਆਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਦ੍ਰष੍ਟਾ ਦृਸ਼ਿਮਾਤ੍ਰਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧੋ ऽਪਿ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨੁਪਸ਼੍ਯਃ
ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਿੱਤ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਰਾਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਤਦਰ੍ਥ ਏਵ ਦृਸ਼੍ਯਸ੍ਯਾਤ੍ਮਾ
ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਦਾ ਮੂਲ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਹੈ।
ਕृਤਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿ ਨष੍ਟਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਅਨष੍ਟਂ ਤਦਨ੍ਯਸਾਧਾਰਣਤ੍ਵਾਤ੍
ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਾਂਝੀ ਹੈ।
ਸ੍ਵਸ੍ਵਾਮਿਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਃ ਸ੍ਵਰੂਪੋਪਲਬ੍ਧਿਹੇਤੁਃ ਸਂਯੋਗਃ
ਆਤਮਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਅਸਲੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਹੇਤੁਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ।
ਤਦਭਾਵਾਤ੍ ਸਂਯੋਗਾਭਾਵੋ ਹਾਨਂ ਤਦ੍ਦृਸ਼ੇਃ ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍
ਜਦੋਂ ਉਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਹੀ ਦਰਸ਼ਕ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ।
ਵਿਵੇਕਖ੍ਯਾਤਿਰ੍ ਅਵਿਪ੍ਲਵਾ ਹਾਨੋਪਾਯਃ
ਬਿਨਾ ਡੋਲਣ ਵਾਲੀ ਵਿਆਕਤੀ ਗਿਆਨ ਹੀ ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਰਸਤਾ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਸਪ੍ਤਧਾ ਪ੍ਰਾਨ੍ਤਭੂਮਿਃ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ
ਉਸ ਲਈ, ਗਿਆਨ ਸੱਤ ਪੜਾਵਾਂ ਤੱਕ ਪੂਰੀ ਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯੋਗਾਙ੍ਗਾਨੁष੍ਠਾਨਾਦ੍ ਅਸ਼ੁਦ੍ਧਿਕ੍ਸ਼ਯੇ ਜ੍ਞਾਨਦੀਪ੍ਤਿਰ੍ ਆ ਵਿਵੇਕਖ੍ਯਾਤੇਃ
ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ, ਜਦੋਂ ਅਸ਼ੁਧੀਆਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਆਕਤੀ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਯਮਨਿਯਮਾਸਨਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਧਾਰਣਾਧ੍ਯਾਨਸਮਾਧਯੋ ऽष੍ਟਾਵ੍ ਅਙ੍ਗਾਨਿ
ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ — ਇਹ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ।