ਕ੍ਸ਼ੀਣਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਭਿਜਾਤਸ੍ਯੇਵ ਮਣੇਰ੍ ਗ੍ਰਹੀਤृਗ੍ਰਹਣਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇषੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਤਦਞ੍ਜਨਤਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ — ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾ ਸਵਿਤਰ੍ਕਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਤਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਾ ਨਿਰ੍ਵਿਤਰ੍ਕਾ
ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਏਤਯੈਵ ਸਵਿਚਾਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਾ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਚਾਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਵਸਾਨਮ੍
ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਤਾ ਏਵ ਸਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਇਹ ਸਭ ਬੀਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯੇ ऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਃ
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚਾਨਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ऋਤਂਭਰਾ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ
ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਮਾਨਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਵਿषਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍
ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ऽਨ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧੀ
ਉਸ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੋਧੇ ਸਰ੍ਵਨਿਰੋਧਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਪਃਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਃ
ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ — ਇਹ ਕਰਮਯੋਗ ਹਨ।
ਸਮਾਧਿਭਾਵਨਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਤਨੂਕਰਣਾਰ੍ਥਸ਼੍ ਚ
ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਤਾਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਨੁਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਦਾਰਾਣਾਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜਮੀਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ।
ਅਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦੁਃਖਾਨਾਤ੍ਮਸੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਚਿਸੁਖਾਤ੍ਮਖ੍ਯਾਤਿਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਅਗਿਆਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਥਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਗੈਰ-ਆਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਆਤਮਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਦृਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਰ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਤੇਵਾਸ੍ਮਿਤਾ
ਅਹੰਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਰਾਗਃ
ਜੋ ਸੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਲਗਾਵ ਹੈ।
ਦੁਃਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਦ੍ਵੇषਃ
ਜੋ ਦੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੈਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਸਵਾਹੀ ਵਿਦੁषੋ ऽਪਿ ਤਥਾ ਰੂਢੋ ऽਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ
ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ ਚੁੰਨ ਕੇ ਚਿਪਕਣਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਸਵਹੇਯਾਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਃ
ਇਹ ਨਜ਼ੁਕ ਦੁਖਾਂ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਧ੍ਯਾਨਹੇਯਾਸ੍ ਤਦ੍ਵृਤ੍ਤਯਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮ ਰੂਪ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਛੱਡੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਲੇਸ਼ਮੂਲਃ ਕਰ੍ਮਾਸ਼ਯੋ ਦृष੍ਟਾਦृष੍ਟਜਨ੍ਮਵੇਦਨੀਯਃ
ਕਰਮ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਜੋ ਦੁਖ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਹਨ, ਉਹ ਦਿਖੀ ਜਾਂ ਨਾ ਦਿਖੀ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਸਤਿ ਮੂਲੇ ਤਦ੍ਵਿਪਾਕੋ ਜਾਤ੍ਯਾਯੁਰ੍ਭੋਗਾਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਮੂਲ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜਨਮ, ਉਮਰ ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤੇ ਹ੍ਲਾਦਪਰਿਤਾਪਫਲਾਃ ਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯਹੇਤੁਤ੍ਵਾਤ੍
ਉਹ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁਖ ਦੇ ਫਲ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਜਾਂ ਪਾਪ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪਰਿਣਾਮਤਾਪਸਂਸ੍ਕਾਰਦੁਃਖੈਰ੍ ਗੁਣਵृਤ੍ਤਿਵਿਰੋਧਾਚ੍ ਚ ਦੁਃਖਮ੍ ਏਵ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਜੋ ਸੋਝੀ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੁਖ ਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ, ਚਿੰਤਾ, ਲੁਕਵੇਂ ਨਿਸ਼ਾਨ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਦੁਖ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਹੇਯਂ ਦੁਃਖਮ੍ ਅਨਾਗਤਮ੍
ਜੋ ਦੁਖ ਅਜੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯਯੋਃ ਸਂਯੋਗੋ ਹੇਯਹੇਤੁਃ
ਜੋ ਬਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਉਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਤੇ ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕ੍ਰਿਯਾਸ੍ਥਿਤਿਸ਼ੀਲਂ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਕਂ ਭੋਗਾਪਵਰ੍ਗਾਰ੍ਥਂ ਦृਸ਼੍ਯਮ੍
ਦੇਖੀ ਚੀਜ਼ ਚਮਕ, ਕਰਤਬ ਤੇ ਸੁਸਤਤਾ ਵਾਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਭੂਤ ਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ, ਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇषਾਵਿਸ਼ੇषਲਿਙ੍ਗਮਾਤ੍ਰਾਲਿਙ੍ਗਾਨਿ ਗੁਣਪਰ੍ਵਾਣਿ
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪੜਾਅ ਖਾਸ, ਆਮ, ਨਿਸ਼ਾਨ ਵਾਲੇ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।