ਦੁਃਖਦੌਰ੍ਮਨਸ੍ਯਾਙ੍ਗਮੇਜਯਤ੍ਵਸ਼੍ਵਾਸਪ੍ਰਸ਼੍ਵਾਸਾ ਵਿਕ੍ਸ਼ੇਪਸਹਭੁਵਃ
ਦੁੱਖ, ਮਨ ਦੀ ਉਦਾਸੀ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ, ਅਤੇ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ—ਇਹ ਉਲਝਣ ਦੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿषੇਧਾਰ੍ਥਮ੍ ਏਕਤਤ੍ਤ੍ਵਾਭ੍ਯਾਸਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਮੈਤ੍ਰੀਕਰੁਣਾਮੁਦਿਤੋਪੇਕ੍ਸ਼ਾਣਾਂ ਸੁਖਦੁਃਖਪੁਣ੍ਯਾਪੁਣ੍ਯਵਿषਯਾਣਾਂ ਭਾਵਨਾਤਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਪ੍ਰਸਾਦਨਮ੍
ਖੁਸ਼, ਦੁਖੀ, ਨੇਕ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਮਿਤਰਤਾ, ਦਇਆ, ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਸਮਤਾ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਕਰਨ ਨਾਲ ਮਨ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਚ੍ਛਰ੍ਦਨਵਿਧਾਰਣਾਭ੍ਯਾਂ ਵਾ ਪ੍ਰਾਣਸ੍ਯ
ਜਾਂ ਸਾਹ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
ਵਿषਯਵਤੀ ਵਾ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਉਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਮਨਸਃ ਸ੍ਥਿਤਿਨਿਬਨ੍ਧਨੀ
ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੇ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਕਿਰਿਆ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੋਕਾ ਵਾ ਜ੍ਯੋਤਿष੍ਮਤੀ
ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
ਵੀਤਰਾਗਵਿषਯਂ ਵਾ ਚਿਤ੍ਤਮ੍
ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਉਹਦੇ ਉੱਤੇ ਲਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ ਜੋ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿਰਲੇਪ ਹੋਵੇ।
ਸ੍ਵਪ੍ਨਨਿਦ੍ਰਾਜ੍ਞਾਨਾਲਮ੍ਬਨਂ ਵਾ
ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀ ਸੂਝ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾਭਿਮਤਧ੍ਯਾਨਾਦ੍ ਵਾ
ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਉੱਤੇ ਚਾਹੋ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾ ਕੇ ਵੀ ਟਿਕਾਇਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਪਰਮਾਣੁਪਰਮਮਹਤ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤੋ ऽਸ੍ਯ ਵਸ਼ੀਕਾਰਃ
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਹਕੂਮਤ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਰੇਜ਼ੇ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕ੍ਸ਼ੀਣਵृਤ੍ਤੇਰ੍ ਅਭਿਜਾਤਸ੍ਯੇਵ ਮਣੇਰ੍ ਗ੍ਰਹੀਤृਗ੍ਰਹਣਗ੍ਰਾਹ੍ਯੇषੁ ਤਤ੍ਸ੍ਥਤਦਞ੍ਜਨਤਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਉਤਲ-ਪਤਲ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਚੀਜ਼ — ਤਿੰਨਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਧਾਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਜ੍ਞਾਨਵਿਕਲ੍ਪੈਃ ਸਂਕੀਰ੍ਣਾ ਸਵਿਤਰ੍ਕਾ ਸਮਾਪਤ੍ਤਿਃ
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਤਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਸ੍ਮृਤਿਪਰਿਸ਼ੁਦ੍ਧੌ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯੇਵਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਾ ਨਿਰ੍ਵਿਤਰ੍ਕਾ
ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁੱਧ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਅਸਲੀਅਤ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਜਿਹਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ — ਇਹ ਤਰਕ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਏਤਯੈਵ ਸਵਿਚਾਰਾ ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਾ ਚ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾ
ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਉਹਨਾਂ ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਮਝਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਵਿषਯਤ੍ਵਂ ਚਾਲਿਙ੍ਗਪਰ੍ਯਵਸਾਨਮ੍
ਸੁੱਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਿਮ ਹੱਦ ਉਹ ਹੈ ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਨਿਸ਼ਾਨ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਤਾ ਏਵ ਸਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਇਹ ਸਭ ਬੀਜ ਵਾਲੀਆਂ ਸਮਾਧੀਆਂ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਵਿਚਾਰਵੈਸ਼ਾਰਦ੍ਯੇ ऽਧ੍ਯਾਤ੍ਮਪ੍ਰਸਾਦਃ
ਜਦੋਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰੀ ਨਿਪੁੰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚਾਨਣੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ऋਤਂਭਰਾ ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾ
ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਾਨੁਮਾਨਪ੍ਰਜ੍ਞਾਭ੍ਯਾਮ੍ ਅਨ੍ਯਵਿषਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਾਰ੍ਥਤ੍ਵਾਤ੍
ਇਹ ਗਿਆਨ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਃ ਸਂਸ੍ਕਾਰੋ ऽਨ੍ਯਸਂਸ੍ਕਾਰਪ੍ਰਤਿਬਨ੍ਧੀ
ਉਸ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਸੰਸਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯਾਪਿ ਨਿਰੋਧੇ ਸਰ੍ਵਨਿਰੋਧਾਨ੍ ਨਿਰ੍ਬੀਜਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਉਸ ਦੀ ਵੀ ਰੋਕ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਸਾਰੀਆਂ ਰੋਕਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਪਃਸ੍ਵਾਧ੍ਯਾਯੇਸ਼੍ਵਰਪ੍ਰਣਿਧਾਨਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਯੋਗਃ
ਤਪ, ਪਾਠ ਅਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ — ਇਹ ਕਰਮਯੋਗ ਹਨ।
ਸਮਾਧਿਭਾਵਨਾਰ੍ਥਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਤਨੂਕਰਣਾਰ੍ਥਸ਼੍ ਚ
ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਵਧਾਉਣ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹੈ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾਸ੍ਮਿਤਾਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਭਿਨਿਵੇਸ਼ਾਃ ਕ੍ਲੇਸ਼ਾਃ
ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮੋਹ, ਵੈਰ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ੍ਹੇ ਰਹਿਣਾ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁੱਖ ਹਨ।
ਅਵਿਦ੍ਯਾ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਮ੍ ਉਤ੍ਤਰੇषਾਂ ਪ੍ਰਸੁਪ੍ਤਤਨੁਵਿਚ੍ਛਿਨ੍ਨੋਦਾਰਾਣਾਮ੍
ਅਗਿਆਨ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਲਈ ਜਮੀਂ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਵੇ, ਰੁਕਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਵੇ।
ਅਨਿਤ੍ਯਾਸ਼ੁਚਿਦੁਃਖਾਨਾਤ੍ਮਸੁ ਨਿਤ੍ਯਸ਼ੁਚਿਸੁਖਾਤ੍ਮਖ੍ਯਾਤਿਰ੍ ਅਵਿਦ੍ਯਾ
ਅਗਿਆਨ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਥਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਦੁਖਦਾਈ ਤੇ ਗੈਰ-ਆਤਮਕ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਖਦਾਈ ਤੇ ਆਤਮਕ ਸਮਝਿਆ ਜਾਵੇ।
ਦृਗ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯੋਰ੍ ਏਕਾਤ੍ਮਤੇਵਾਸ੍ਮਿਤਾ
ਅਹੰਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਦੇਖਣ ਵਾਲੀ ਤੇ ਦੇਖੀ ਜਾ ਰਹੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਮਝ ਲਿਆ ਜਾਵੇ।
ਸੁਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਰਾਗਃ
ਜੋ ਸੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਲਗਾਵ ਹੈ।
ਦੁਃਖਾਨੁਸ਼ਯੀ ਦ੍ਵੇषਃ
ਜੋ ਦੁਖ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ, ਉਹ ਵੈਰ ਹੈ।
ਸ੍ਵਰਸਵਾਹੀ ਵਿਦੁषੋ ऽਪਿ ਤਥਾ ਰੂਢੋ ऽਭਿਨਿਵੇਸ਼ਃ
ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੰਨ ਚੁੰਨ ਕੇ ਚਿਪਕਣਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।