ਸਤ੍ਤ੍ਵਪੁਰੁषਯੋਃ ਸ਼ੁਦ੍ਧਿਸਾਮ੍ਯੇ ਕੈਵਲ੍ਯਮ੍ ਇਤਿ
ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮੌषਧਿਮਨ੍ਤ੍ਰਤਪਃਸਮਾਧਿਜਾਃ ਸਿਦ੍ਧਯਃ
ਜਨਮ, ਜੜੀਆਂ, ਮੰਤਰ, ਤਪ ਤੇ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਸਿੱਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ।
ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਪਰਿਣਾਮਃ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾਪੂਰਾਤ੍
ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ ਕੁਦਰਤ ਦੇ ਵਧੇਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਮ੍ ਅਪ੍ਰਯੋਜਕਂ ਪ੍ਰਕृਤੀਨਾਂ ਵਰਣਭੇਦਸ੍ ਤੁ ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਿਕਵਤ੍
ਕਾਰਨ ਕੁਦਰਤੀ ਬਦਲਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣੀ, ਕਿਸਾਨ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਨਿਰ੍ਮਾਣਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਯ੍ ਅਸ੍ਮਿਤਾਮਾਤ੍ਰਾਤ੍
ਜੋ ਮਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਿਭੇਦੇ ਪ੍ਰਯੋਜਕਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍ ਏਕਮ੍ ਅਨੇਕੇषਾਮ੍
ਕਈ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ, ਇੱਕ ਮਨ ਹੀ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਧ੍ਯਾਨਜਮ੍ ਅਨਾਸ਼ਯਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਿਨਾ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਕਰ੍ਮਾਸ਼ੁਕ੍ਲਾਕृष੍ਣਂ ਯੋਗਿਨਸ੍ ਤ੍ਰਿਵਿਧਮ੍ ਇਤਰੇषਾਮ੍
ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਲਾ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ ਤਦ੍ਵਿਪਾਕਾਨੁਗੁਣਾਨਾਮ੍ ਏਵਾਭਿਵ੍ਯਕ੍ਤਿਰ੍ ਵਾਸਨਾਨਾਮ੍
ਉਸ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਉਭਰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਜਾਤਿਦੇਸ਼ਕਾਲਵ੍ਯਵਹਿਤਾਨਾਮ੍ ਅਪ੍ਯ੍ ਆਨਨ੍ਤਰ੍ਯਂ ਸ੍ਮृਤਿਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਏਕਰੂਪਤ੍ਵਾਤ੍
ਜਨਮ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵੱਖ ਹੋਏ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੜੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਤਾਸਾਮ੍ ਅਨਾਦਿਤ੍ਵਂ ਚਾਸ਼ਿषੋ ਨਿਤ੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍
ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਕੋਈ ਸ਼ੁਰੂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਹੇਤੁਫਲਾਸ਼੍ਰਯਾਲਮ੍ਬਨੈਃ ਸਂਗृਹੀਤਤ੍ਵਾਦ੍ ਏषਾਮ੍ ਅਭਾਵੇ ਤਦਭਾਵਃ
ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਰਨ, ਫਲ, ਆਸਰਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਹ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਂ ਸ੍ਵਰੂਪਤੋ ऽਸ੍ਤ੍ਯ੍ ਅਧ੍ਵਭੇਦਾਦ੍ ਧਰ੍ਮਾਣਾਮ੍
ਪਿਛਲਾ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਧਰਮਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ।
ਤੇ ਵ੍ਯਕ੍ਤਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾ ਗੁਣਾਤ੍ਮਾਨਃ
ਉਹ, ਚਾਹੇ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਹੋਣ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਸਭਾ ਹਨ।
ਪਰਿਣਾਮੈਕਤ੍ਵਾਦ੍ ਵਸ੍ਤੁਤਤ੍ਤ੍ਵਮ੍
ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਅਸਲਤਾ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਵਸ੍ਤੁਸਾਮ੍ਯੇ ਚਿਤ੍ਤਭੇਦਾਤ੍ ਤਯੋਰ੍ ਵਿਭਕ੍ਤਃ ਪਨ੍ਥਾਃ
ਵਸਤੂ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਮਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ।
ਨ ਚੈਕਚਿਤ੍ਤਤਨ੍ਤ੍ਰਂ ਵਸ੍ਤੁ ਤਦਪ੍ਰਮਾਣਕਂ ਤਦਾ ਕਿਂ ਸ੍ਯਾਤ੍
ਵਸਤੂ ਇੱਕ ਮਨ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ?
ਤਦੁਪਰਾਗਾਪੇਕ੍ਸ਼ਿਤ੍ਵਾਚ੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਵਸ੍ਤੁ ਜ੍ਞਾਤਾਜ੍ਞਾਤਮ੍
ਕਿਉਂਕਿ ਵਸਤੂ ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ ਲੈਣ ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ।
ਸਦਾ ਜ੍ਞਾਤਾਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਵृਤ੍ਤਯਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਭੋਃ ਪੁਰੁषਸ੍ਯਾਪਰਿਣਾਮਿਤ੍ਵਾਤ੍
ਮਨ ਦੀਆਂ ਹਾਲਤਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਪਤਾ ਰਹਿੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰਖਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ।
ਨ ਤਤ੍ ਸ੍ਵਾਭਾਸਂ ਦृਸ਼੍ਯਤ੍ਵਾਤ੍
ਉਹ ਮਨ ਆਪਣਾ ਚਾਨਣ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਦੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।
ਏਕਸਮਯੇ ਚੋਭਯਾਨਵਧਾਰਣਮ੍
ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ।
ਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਤਰਦृਸ਼੍ਯੇ ਬੁਦ੍ਧਿਬੁਦ੍ਧੇਰ੍ ਅਤਿਪ੍ਰਸਙ੍ਗਃ ਸ੍ਮृਤਿਸਂਕਰਸ਼੍ ਚ
ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਮਨ ਦੂਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਬੁੱਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵਿਚ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਚਿਤੇਰ੍ ਅਪ੍ਰਤਿਸਂਕ੍ਰਮਾਯਾਸ੍ ਤਦਾਕਾਰਾਪਤ੍ਤੌ ਸ੍ਵਬੁਦ੍ਧਿਸਂਵੇਦਨਮ੍
ਚੇਤਨਾ ਇਕ ਦੂਜੇ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਇਸ ਲਈ ਜਦ ਉਹ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਹੀ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।
ਦ੍ਰष੍ਟृਦृਸ਼੍ਯੋਪਰਕ੍ਤਂ ਚਿਤ੍ਤਂ ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਮ੍
ਮਨ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਖੀ ਗਈ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਤਜਰਬੇ ਲਈ ਯੋਗ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਅਸਂਖ੍ਯੇਯਵਾਸਨਾਭਿਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਰਮ੍ ਅਪਿ ਪਰਾਰ੍ਥਂ ਸਂਹਤ੍ਯਕਾਰਿਤ੍ਵਾਤ੍
ਅਣਗਿਣਤ ਲੁਕਵੇਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਮਨ ਰੰਗੀਤ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਇਹ ਦੂਜੇ ਦੀ ਖਾਤਰ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਇਕਠੇ ਹੋ ਕੇ ਬਣਿਆ ਹੈ।
ਵਿਸ਼ੇषਦਰ੍ਸ਼ਿਨ ਆਤ੍ਮਭਾਵਭਾਵਨਾਨਿਵृਤ੍ਤਿਃ
ਜੋ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਆਪ ਬਣਨ ਦੀ ਲਗਨ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਦਾ ਵਿਵੇਕਨਿਮ੍ਨਂ ਕੈਵਲ੍ਯਪ੍ਰਾਗ੍ਭਾਰਂ ਚਿਤ੍ਤਮ੍
ਉਸ ਵੇਲੇ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਚ੍ਛਿਦ੍ਰੇषੁ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨ੍ਤਰਾਣਿ ਸਂਸ੍ਕਾਰੇਭ੍ਯਃ
ਜਿੱਥੇ-ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖਾਲੀ ਥਾਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਥੇ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਹਾਨਮ੍ ਏषਾਂ ਕ੍ਲੇਸ਼ਵਦ੍ ਉਕ੍ਤਮ੍
ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਟਾਉਣਾ ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੀ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਂਖ੍ਯਾਨੇ ऽਪ੍ਯ੍ ਅਕੁਸੀਦਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਥਾ ਵਿਵੇਕਖ੍ਯਾਤੇਰ੍ ਧਰ੍ਮਮੇਘਃ ਸਮਾਧਿਃ
ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਵਾਲੀ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲੱਗ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਧਰਮ-ਬੱਦਲ' ਸਮਾਧੀ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।