ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਸ੍ਤਮ੍ਭਵृਤ੍ਤਿਰ੍ ਦੇਸ਼ਕਾਲਸਂਖ੍ਯਾਭਿਃ ਪਰਿਦृष੍ਟੋ ਦੀਰ੍ਘਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਃ
ਇਸ ਦੀ ਚਲਣ — ਬਾਹਰ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਰੋਕੀ ਹੋਈ — ਥਾਂ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਵੇਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੀ ਤੇ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਬਾਹ੍ਯਾਭ੍ਯਨ੍ਤਰਵਿषਯਾਕ੍ਸ਼ੇਪੀ ਚਤੁਰ੍ਥਃ
ਚੌਥੀ ਕਿਸਮ ਬਾਹਰੀ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ੀਯਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਵਰਣਮ੍
ਫਿਰ, ਚਾਨਣ 'ਤੇ ਪਿਆ ਪਰਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਧਾਰਣਾਸੁ ਚ ਯੋਗ੍ਯਤਾ ਮਨਸਃ
ਤੇ ਮਨ ਧਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਵਵਿषਯਾਸਂਪ੍ਰਯੋਗੇ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਵਰੂਪਾਨੁਕਾਰ ਇਵੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਾਹਾਰਃ
ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਨਾ ਜੁੜ ਕੇ, ਮਨ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ — ਇਹੀ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪਰਮਾ ਵਸ਼੍ਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਮ੍
ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸਰਵੋਚਤ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਦੇਸ਼ਬਨ੍ਧਸ਼੍ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਧਾਰਣਾ
ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਟਿਕਾ ਦੇਣਾ ਹੀ ਧਾਰਣਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਤ੍ਯਯੈਕਤਾਨਤਾ ਧ੍ਯਾਨਮ੍
ਉਸ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਵਿਰਤ ਧਿਆਨ ਹੀ ਧਿਆਨ ਹੈ।
ਤਦ੍ ਏਵਾਰ੍ਥਮਾਤ੍ਰਨਿਰ੍ਭਾਸਂ ਸ੍ਵਰੂਪਸ਼ੂਨ੍ਯਮ੍ ਇਵ ਸਮਾਧਿਃ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਣਾ ਆਪ ਜਿਵੇਂ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਵਸਥਾ ਸਮਾਧੀ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯਮ੍ ਏਕਤ੍ਰ ਸਂਯਮਃ
ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਜਦ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੰਯਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜਯਾਤ੍ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਲੋਕਃ
ਇਸ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਾਬੂ ਤੋਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਪਜਦੀ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਭੂਮਿषੁ ਵਿਨਿਯੋਗਃ
ਇਸ ਦਾ ਵਰਤਾਓ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤ੍ਰਯਮ੍ ਅਨ੍ਤਰਙ੍ਗਂ ਪੂਰ੍ਵੇਭ੍ਯਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਪਹਿਲਾਂ ਦੀਆਂ ਕ੍ਰਿਆਵਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ।
ਤਦ੍ ਅਪਿ ਬਹਿਰਙ੍ਗਂ ਨਿਰ੍ਬੀਜਸ੍ਯ
ਇਹ ਵੀ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ।
ਵ੍ਯੁਤ੍ਥਾਨਨਿਰੋਧਸਂਸ੍ਕਾਰਯੋਰ੍ ਅਭਿਭਵਪ੍ਰਾਦੁਰ੍ਭਾਵੌ ਨਿਰੋਧਕ੍ਸ਼ਣਚਿਤ੍ਤਾਨ੍ਵਯੋ ਨਿਰੋਧਪਰਿਣਾਮਃ
ਮਨ ਦੀ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਤੇ ਉਪਜ, ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਜੁੜਾਈ, ਇਹ ਰੋਕਣ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਹੈ।
ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਸ਼ਾਨ੍ਤਵਾਹਿਤਾ ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਤ੍
ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਾਰ੍ਥਤੈਕਾਗ੍ਰਤਯੋਃ ਕ੍ਸ਼ਯੋਦਯੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸਮਾਧਿਪਰਿਣਾਮਃ
ਮਨ ਦੀ ਹਰ ਵਿਸ਼ਾ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ਾ ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਘਟਾਈ ਤੇ ਵਾਧਾ, ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਹੈ।
ਤਤਃ ਪੁਨਃ ਸ਼ਾਨ੍ਤੋਦਿਤੌ ਤੁਲ੍ਯਪ੍ਰਤ੍ਯਯੌ ਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯੈਕਾਗ੍ਰਤਾਪਰਿਣਾਮਃ
ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤ ਤੇ ਉਭਰਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਬਦਲਾਅ ਹੈ।
ਏਤੇਨ ਭੂਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯੇषੁ ਧਰ੍ਮਲਕ੍ਸ਼ਣਾਵਸ੍ਥਾਪਰਿਣਾਮਾ ਵ੍ਯਾਖ੍ਯਾਤਾਃ
ਇਸ ਰਾਹੀਂ ਤੱਤਾਂ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਸਮਝਾਈਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸ਼ਾਨ੍ਤੋਦਿਤਾਵ੍ਯਪਦੇਸ਼੍ਯਧਰ੍ਮਾਨੁਪਾਤੀ ਧਰ੍ਮੀ
ਜੋ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਹ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਭਰਦੇ ਜਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਲਕੜਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲਦਾ ਹੈ।
ਕ੍ਰਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵਂ ਪਰਿਣਾਮਾਨ੍ਯਤ੍ਵੇ ਹੇਤੁਃ
ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਫਰਕ, ਬਦਲਾਅ ਵਿੱਚ ਫਰਕ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।
ਪਰਿਣਾਮਤ੍ਰਯਸਂਯਮਾਦ੍ ਅਤੀਤਾਨਾਗਤਜ੍ਞਾਨਮ੍
ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਬ੍ਦਾਰ੍ਥਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਨਾਮ੍ ਇਤਰੇਤਰਾਧ੍ਯਾਸਾਤ੍ ਸਂਕਰਸ੍ ਤਤ੍ਪ੍ਰਵਿਭਾਗਸਂਯਮਾਤ੍ ਸਰ੍ਵਭੂਤਰੁਤਜ੍ਞਾਨਮ੍
ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਤੇ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਗੁੰਝਲ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਸਂਸ੍ਕਾਰਸਾਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ਕਰਣਾਤ੍ ਪੂਰ੍ਵਜਾਤਿਜ੍ਞਾਨਮ੍
ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਸਿੱਧਾ ਵੇਖਣ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਸ੍ਯ ਪਰਚਿਤ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮ੍
ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਨ ਚ ਤਤ੍ ਸਾਲਮ੍ਬਨਂ ਤਸ੍ਯਾਵਿषਯੀਭੂਤਤ੍ਵਾਤ੍
ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਆਧਾਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ।
ਕਾਯਰੂਪਸਂਯਮਾਤ੍ ਤਦ੍ਗ੍ਰਾਹ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਮ੍ਭੇ ਚਕ੍ਸ਼ੁਃਪ੍ਰਕਾਸ਼ਾਸਂਪ੍ਰਯੋਗੇ ऽਨ੍ਤਰ੍ਧਾਨਮ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰੀਰ ਦੀ ਆਕਰਤੀ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦੇਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਅੱਖ ਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਰੀਰ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸੋਪਕ੍ਰਮਂ ਨਿਰੁਪਕ੍ਰਮਂ ਚ ਕਰ੍ਮ ਤਤ੍ਸਂਯਮਾਦ੍ ਅਪਰਾਨ੍ਤਜ੍ਞਾਨਮ੍ ਅਰਿष੍ਟੇਭ੍ਯੋ ਵਾ
ਜਦੋਂ ਮਨ ਕਰਮਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਫਲ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਸ਼ਕੁਨ-ਅਪਸ਼ਕੁਨ ਰਾਹੀਂ ਵੀ।
ਮੈਤ੍ਰ੍ਯਾਦਿषੁ ਬਲਾਨਿ
ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਤਾਕਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਬਲੇषੁ ਹਸ੍ਤਿਬਲਾਦੀਨਿ
ਤਾਕਤ ਉੱਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਕੇਂਦਰਿਤ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਮਾਨ ਤਾਕਤਾਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ।