ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਤ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਪੈਦਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਉਹ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਾਫ਼ੀ, ਖੁਸ਼ੀ, ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਸੰਤੋਖ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪਸਿਆ ਦੇ ਰਾਹੀਂ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅਸ਼ੁਧਤਾਵਾਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ-ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਪਵਿਤ੍ਰ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਦੀ ਅਧਿਐਨ ਦੁਆਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪ੍ਰਭੂ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਰਾਹ 'ਤੇ, ਆਸਨ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਸਨ ਦੀ ਸਥਿਰਤਾ, ਯਤਨ ਦੀ ਢਿਲਾਈ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਵੰਦਾਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਆਸਨ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸ਼ਵਾਸ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਦੀ ਨਿਯਮਿਤਤਾ — ਜਿਸਨੂੰ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ — ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਚਰਨ — ਬਾਹਰਲੇ, ਅੰਦਰਲੇ ਅਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ — ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਮੁਤਾਬਕ ਲੰਬੇ ਤੇ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਉਸ ਰਾਹੀਂ ਚਿਤ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਛਿੱਲਕਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ — ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ — ਉਸ ਵੇਲੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅਤਿ-ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਧਿਆਨ ਦੀ ਕਲਾ — ਧਾਰਨਾ — ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ 'ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਸ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਿਆ ਉੱਤੇ ਅਵਧੀਨ ਧਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ — ਧਿਆਨ — ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਿਆ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਆਪਾ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ — ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ — ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਬਿੰਦੂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਮਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਮਯਮ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੂਰਵ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਜ਼ਿਆਦਾ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖਰਾਵ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਉਤਪੱਤੀ ਅਤੇ ਵਿਰੋਧ, ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਜੁੜਨਾ, ਇਹ ਸੰਯਮ ਦੀ ਰੂਪ-ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀ ਧਿਆਨ-ਸਥਿਤੀ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸਮਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜੀਆਂ, ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ, ਅਤੇ ਸਥਿਤੀਆਂ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਮੂਲ ਤੱਤ, ਸ਼ਾਂਤ, ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਅਵਯਕਤ ਲਕੜੀਆਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਵਿੱਚ ਫ਼ਰਕ ਦਾ ਕਾਰਣ ਹੈ। ਸਮਯਮ ਰਾਹੀਂ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਭੂਤ-ਭਵਿੱਖ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਨ-ਸੰਸਕਾਰ ਦੀ ਪਰਸਪਰ ਮਿਲਾਵਟ ਨਾਲ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਰਾਹੀਂ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਰਾਹੀਂ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਮਨ-ਸੰਸਕਾਰਾਂ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਰਾਹੀਂ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਉਸ ਆਧਾਰ 'ਤੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੀਤ ਦਾ ਵਿਸ਼ਿਆ ਨਹੀਂ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਪ੍ਰਤੀਤ ਹੋਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦਾ ਸੰਬੰਧ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਨਵਿਜ਼ੀਬਿਲਟੀ (ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ) ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਫਲ ਹੈ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸ਼ਕੁਨ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਅਤੇ ਹੋਰ ਗੁਣਾਂ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਕਤ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਬਲ ਅਤੇ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ ਉੱਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਪਵਿਤ੍ਰਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪਸਿਆ, ਅਧਿਐਨ, ਭਗਤੀ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਸਮਯਮ ਰਾਹੀਂ ਅਤੁੱਲ ਗਿਆਨ, ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।