ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਆਤਮਿਕ ਉਤ्थਾਨ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਹ ਦਿਖਾਉਣ ਲਈ ਯੋਗ ਦੇ ਸੂਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤੇ ਗਏ। ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤਿਆ, ਅਚੌਰੀ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਪੰਜ ਯਮ ਹਨ, ਜੋ ਜੀਵਨ ਵਿੱਚ ਰੋਕਾਂ ਵਜੋਂ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਵੱਡੇ ਵ੍ਰਤ ਹਨ ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਦੇ ਪਰਵਾਹ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਭ ਲਈ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਪੰਜ ਨਿਯਮ ਵੀ ਹਨ—ਸ਼ੁਚਿਤਾ, ਸੰਤੋਖ, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਯ ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ—ਇਹ ਆਚਰਨ ਹਨ, ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਨਿਖਾਰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਆਉਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਕੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਕਿਉਂਕਿ ਹਿੰਸਾ, ਚਾਹੇ ਕਰੀ ਹੋਵੇ, ਕਰਵਾਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ, ਲਾਲਚ, ਗੁੱਸੇ ਜਾਂ ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੀ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਤੇਜ਼ ਹੋਵੇ, ਅੰਤਹਿਨ ਦੁਖ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨਾ ਹੀ ਸਹੀ ਰਾਹ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਤਿਆ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰ ਹੋਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਸੱਚਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਚੌਰੀ ਦੀ ਪਕੜ ਨਾਲ, ਸਭ ਰਤਨ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਦੇ ਅਮਲ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਆਉਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁਚਿਤਾ ਦੇ ਅਮਲ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਬਚਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਖੁਸ਼ੀ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਅਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਦੇ ਅਮਲ ਨਾਲ, ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਦੇ ਜਰੀਏ, ਦੂਸ਼ਤੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਸਰੀਰ ਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਧਿਆਯ ਦੁਆਰਾ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚਾਹੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਤੋਂ, ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੀ ਅਗਲੀ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਆਸਨ—ਸਰੀਰ ਦੀ ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਮੂੜ—ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਨ, ਯਤਨ ਦੀ ਛੋੜ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਲਤੀਆਂ ਤੋਂ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪਕੜ ਪੱਕੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ-ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਅੰਦਰ ਆਉਣ ਦੀ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਚਲਣ—ਬਾਹਰਲੀ, ਅੰਦਰਲੀ ਅਤੇ ਰੁਕੀ ਹੋਈ—ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਗਰਾਨੀ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਲੰਬੀ ਅਤੇ ਸੁਕਸ਼ਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਕਾਰ, ਬਾਹਰਲੇ ਅਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ, ਜੋ ਚਾਨਣ 'ਤੇ ਪੜਿਆ ਹੋਇਆ ਪਰਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਘੱਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨ ਧਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ (ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ) ਵਿੱਚ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਕਰਦੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਫਿਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਸਰਵੋਚਤ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ, ਧਾਰਨਾ—ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਜੋੜਨਾ—ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਅਵਿਰਤ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਧਾਰ ਧਿਆਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਸ ਹਾਲਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਲਗਭਗ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਸਮਾਧੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ (ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ, ਸਮਾਧੀ) ਇੱਕ ਥਾਂ 'ਤੇ ਲਗਾਉਣ ਤੇ ਸਮਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਯਮ 'ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਨਾਲ, ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ 'ਤੇ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੂਰਵਲੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਤੋਂ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਇਹ ਵੀ ਬਾਹਰਲੇ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਖੰਡਨ ਅਤੇ ਸੰਯਮ ਦੀ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧ, ਇਹ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਧਾਰਾ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ 'ਤੇ ਧਿਆਨ ਦੀ ਆਉਣ-ਜਾਣ, ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੈ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਸ਼ਾਂਤ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤਿ ਦੇ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਹ ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲੱਛਣ, ਚਿੰਨ੍ਹ ਅਤੇ ਹਾਲਤਾਂ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤਨ ਸਮਝਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅਧਾਰ, ਸ਼ਾਂਤ, ਉਤਪੱਤਿ ਜਾਂ ਅਵਿਆਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਪੱਧਰ-ਦਰ-ਪੱਧਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਅੰਦਰਲੇ ਰਤਨ, ਆਤਮ-ਰੋਸ਼ਨੀ ਅਤੇ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਵੱਲ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿੱਥੇ ਉਹ ਆਤਮ-ਸਾਖਾਤਕਾਰ ਅਤੇ ਪੂਰਨਤਾ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕਰਦਾ ਹੈ।