ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜੋ ਸਾਖਸ਼ੀ ਹੈ, ਉਹ ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਖਸ਼ੀ ਆਪਣੀ ਸਰੂਪ ਵਿਚ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਨਿਰਲੇਪ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੀਆਂ ਧਾਰਣਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਸਭ ਕੁਝ ਵੇਖਦੀ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਵੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਸਿਰਫ਼ ਇਸੀ ਲਈ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਖਸ਼ੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰੇ, ਉਸਦੇ ਅਸਲ ਸਰੂਪ ਦੀ ਪਛਾਣ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅੰਤਮ ਲਕੜੀ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਇਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਆਮ ਹੈ। ਇਹ ਜੋੜ, ਜਿੱਥੇ ਸਵਾਮੀ ਤੇ ਉਸਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ, ਇਹੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਜੋੜ ਅਗਿਆਨਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਾਖਸ਼ੀ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਜੋੜ ਨੂੰ ਸਮਾਪਤ ਕਰਨ ਦਾ ਸਾਧਨ ਹੈ—ਅਟੱਲ ਵਿਵੇਕਵਾਨ ਗਿਆਨ। ਜਿਹੜਾ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੀ ਪ੍ਰਗਿਆ ਸੱਤ ਪੜਾਅ ਵਿੱਚ ਆਪਣੀ ਚਰਮ ਸੀਮਾ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰਲੇ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਜਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ: ਯਮ, ਨਿਯਮ, ਆਸਨ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ, ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ, ਧਾਰਣਾ, ਧਿਆਨ ਤੇ ਸਮਾਧੀ। ਯਮ—ਅਹਿੰਸਾ, ਸਤ੍ਯ, ਅਸਟੇਯ, ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਯਮ ਹਨ। ਇਹ ਮਹਾਵ੍ਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਸਥਾਨ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹਾਲਤ ਨਾਲ ਸੀਮਿਤ ਨਹੀਂ। ਨਿਯਮ ਹਨ—ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਸੰਤੋਸ਼, ਤਪ, ਸਵਾਧਿਆਯ ਤੇ ਈਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ। ਜੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ ਉਠਣ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਉਲਟ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਹਿੰਸਾ, ਚਾਹੇ ਆਪ ਕਰੀਏ, ਕਰਵਾਈਏ ਜਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰੀਏ, ਲੋਭ, ਕ੍ਰੋਧ ਜਾਂ ਮੋਹ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ, ਚਾਹੇ ਥੋੜ੍ਹੇ, ਮੱਧਮ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਹੋਣ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਅੰਤਹੀਣ ਦੁੱਖ ਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰਨੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਚਾਈ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਆਪਣੇ ਫਲ ਲੈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਸਟੇਯ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਰਤਨ ਉਸ ਕੋਲ ਆ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਿਆ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਜਰ-ਸਮਾਨ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਤੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਪ੍ਰਤੀ ਵੈਰਾਗ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਂਝ ਘਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ੁੱਧਤਾ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ ਤੇ ਆਤਮ-ਸਾਕਸ਼ਾਤਕਾਰ ਲਈ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਸ਼ ਰਾਹੀਂ ਅਤੁੱਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਤਪ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸਰੀਰ-ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਧਿਆਯ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨਪਸੰਦ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼੍ਵਰ ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਆਸਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸਥਿਰ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਹੋਵੇ। ਇਹ ਆਸਾਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਯਤਨ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਦੁਲਤੀਆਂ-ਵਿਰੁੱਧੀਆਂ ਦੀ ਲਹਿਰ ਮਨ ਨੂੰ ਹਿਲਾ ਨਹੀਂ ਸਕਦੀ। ਜਦੋਂ ਆਸਨ ਵਿੱਚ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਤੇ ਛੱਡਣ ਦੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨੂੰ ਨਿਯੰਤ੍ਰਿਤ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਹਾਲਾਤ—ਬਾਹਰ, ਅੰਦਰ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ—ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਤੇ ਗਿਣਤੀ ਅਨੁਸਾਰ, ਲੰਬੇ ਤੇ ਸੁਖਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਹੈ, ਜੋ ਬਾਹਰਲੇ ਤੇ ਅੰਦਰਲੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਪੜਦਾ ਘਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਿਆਨ ਲਈ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਵਾਪਸ ਖਿੱਚ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਅਨੁਕਰਣ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਪੂਰਨ ਕਾਬੂ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦਿੱਤਾ ਜਾਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਸ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਮਨ ਦੀ ਸੁਰਤ ਨਿਰੰਤਰ ਵਹਿੰਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਆਪਾ-ਭਾਵ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨੇ ਮਿਲ ਕੇ, ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਤੇ ਲਗਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਮਯਮ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਮਾਰਗ ਤੇ ਚਲ ਕੇ, ਮਨੁੱਖ ਅਗਿਆਨਤਾ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਪਾ ਕੇ, ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪਰਮ ਜੋਤ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।