ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਆਉਣ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁਖ-ਦੁਖ ਦੀਆਂ ਗੁੰਝਲਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੇਖਦਾ ਹੈ ਕਿ ਮਨ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਬਾਰੀਕ ਪੀੜਾਵਾਂ (ਕਲੇਸ਼) ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਅਤੇ ਲੁਕੀਆਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੇ ਵਾਪਸ ਜਾ ਕੇ ਹੀ ਨਿਵੜ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਪੀੜਾਵਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਉੱਤਪਨ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਧਿਆਨ (ਮੈਡੀਟੇਸ਼ਨ) ਰਾਹੀਂ ਛੱਡਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਪੀੜਾਵਾਂ, ਕਰਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ (ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ) ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ, ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਜਨਮ-ਮਰਨ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿਚ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਕਦੇ ਦਿੱਖ ਰਹੀਆਂ, ਕਦੇ ਅਦਿੱਖ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਪੀੜਾਵਾਂ ਦਾ ਮੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਜਨਮ, ਆਯੁ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿਚ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਲ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੁਖ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਦੁਖ, ਇਹ ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਰਮ ਪੁੰਨ (ਸੱਤਕਰਮ) ਜਾਂ ਪਾਪ (ਕੁਕਰਮ) ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੁਖਦਾਇਕ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਬਦਲਾਅ ਦੀ ਪੀੜਾ, ਚਿੰਤਾ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੰਸਕਾਰ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟਕਰ ਉਸਨੂੰ ਅਸਲੀ ਸੁਖ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ। ਜੋ ਦੁਖ ਅਜੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸਨੂੰ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੁਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦਰਸ਼ਤਾ (ਸੀਰ) ਅਤੇ ਦਿੱਖ (Seen) ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਦਿੱਖ (Seen) ਚੀਜ਼ਾਂ—ਜੋ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਆਲਸ (ਤਮਸ) ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ—ਪੰਜ ਤੱਤ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀਆਂ ਹਨ, ਇਹ ਸਿਰਫ ਅਨੁਭਵ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਹੀ ਹਨ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਰਨ—ਕਦੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਕਦੇ ਆਮ, ਕਦੇ ਚਿਨ੍ਹਤ, ਕਦੇ ਅਚਿਨ੍ਹਤ—ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਧਦੇ-ਘਟਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਦਰਸ਼ਤਾ (Seer) ਪੂਰਨ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਮਨ ਦੇ ਭਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਦੇਖਦਾ ਹੈ। ਦਿੱਖ (Seen) ਦੀ ਮੂਲ ਸਿਰਫ ਉਸ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਲਕਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦਿੱਖ ਉਸ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਾਰਵਜਨਿਕ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ—ਮਨ ਤੇ ਆਤਮਾ ਦਾ—ਸਚੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਅਸਲ ਪਛਾਣ ਲਈ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਮਿਲਾਪ ਦਾ ਮੂਲ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਵੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹੀ ਦਰਸ਼ਤਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਲਈ, ਅਟੱਲ ਵਿਵੇਕ (discriminative knowledge) ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਨੇ ਇਸ ਵਿਵੇਕ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੱਤ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਆਪਣੀ ਉੱਚਤਮ ਹੱਦ 'ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਸਧਾਰਣ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਜਦੋਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਸ਼ੁਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦਾ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ: ਯਮ (Restraint), ਨਿਯਮ (Observance), ਆਸਨ (Posture), ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (Breath Control), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ (Withdrawal), ਧਾਰਨਾ (Concentration), ਧਿਆਨ (Meditation), ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ (Absorption)। ਯਮ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ: ਅਹਿੰਸਾ (Non-violence), ਸਤਿਆ (Truthfulness), ਅਸਤਿਆ (Non-stealing), ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ (Chastity), ਅਤੇ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ (Non-possessiveness)। ਇਹ ਵੱਡੇ ਵ੍ਰਤ ਹਨ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਜਾਤ, ਥਾਂ, ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਹਾਲਾਤ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ। ਨਿਯਮ ਵਿਚ ਪੰਜ ਗੁਣ ਹਨ: ਸ਼ੁੱਧਤਾ (Purity), ਸੰਤੋਖ (Contentment), ਤਪ (Austerity), ਸਵਾਧਿਆਯ (Self-study), ਅਤੇ ਇਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ (Dedication to the Lord)। ਜਦੋਂ ਮਨ ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨਾਲ ਵਿਘਨਿਤ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਨਕਾਰਾਤਮਕ ਵਿਚਾਰ—ਜਿਵੇਂ ਹਿੰਸਾ—ਚਾਹੇ ਕਰੀ ਹੋਵੇ, ਕਰਵਾਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਮਨ ਵਿਚ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਹੋਵੇ; ਲੋਭ, ਗੁੱਸਾ, ਭ੍ਰਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ; ਕਦੇ ਹਲਕੇ, ਕਦੇ ਮੱਧਮ, ਕਦੇ ਤੇਜ਼; ਇਹ ਸਦਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨਤਾ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਵਿਚਾਰ ਪੈਦਾ ਕਰੋ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਹਿੰਸਾ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਸਤਿਆ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਕਰਮ ਸਦਾ ਫਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਸਤਿਆ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਾਰੇ ਰਤਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਬ੍ਰਹਮਚਰਯ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਉਰਜਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਅਪਰਿਗ੍ਰਹ ਵਿਚ ਢਿੱਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਤੇ ਤਰੀਕੇ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸ਼ੁੱਧਤਾ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਤੋਂ ਵਿਰਕਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਵਿਚ ਸਫ਼ਾਈ, ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ, ਏਕਾਗ੍ਰਤਾ, ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ 'ਤੇ ਕਾਬੂ, ਅਤੇ ਆਤਮ-ਦਰਸ਼ਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸੰਤੋਖ ਰਾਹੀਂ ਅਤਿ ਉੱਤਮ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਤਪ ਰਾਹੀਂ ਅਸ਼ੁਧੀਆਂ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਵਾਧਿਆਯ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਦੇਵਤਾ ਨਾਲ ਏਕਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਸ਼ਵਰ-ਪ੍ਰਣਿਧਾਨ ਰਾਹੀਂ, ਸਮਾਧੀ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਸਨ (Posture) ਸਥਿਰ ਅਤੇ ਆਰਾਮਦਾਇਕ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਆਸਨ ਯਤਨ ਦੀ ਢਿੱਲ ਅਤੇ ਅਨੰਤ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋਣ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ, ਮਨੁੱਖ ਦੁਲਤੀਆਂ (pairs of opposites) ਤੋਂ ਅਸਰਿਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਆਸਨ ਵਿਚ ਸਥਿਰਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਹ ਲੈਣ ਅਤੇ ਛੱਡਣ ਦੀ ਧਾਰਾ ਦਾ ਨਿਯਮਿਤ ਕਰਨਾ ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਰਾਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪੀੜਾਵਾਂ ਤੇ ਕਰਮ-ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਵਿਵੇਕ ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਵਿਚ ਆਤਮ-ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਪੈਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।