ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਉਲਝਣਾਂ ਅਤੇ ਹਿਲਜੁਲ ਘੱਟ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਾਂ ਮਨ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕਾ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਮਣਕਾ ਜਿਸ ਵਲ ਵੀ ਰੰਗ ਵੇਖੇ, ਉਹੀ ਰੰਗ ਅਪਣਾਂ ਲੈਂਦਾ ਹੈ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਵੇਖਣ ਦੀ ਕਿਰਿਆ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਸਮਾਧੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਤਕ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਬੁੱਧੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਮਨ ਵਿਚ ਸ਼ਬਦ, ਉਸਦਾ ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ—ਇਹ ਤਿੰਨੋ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯਾਦਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਮਨ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸੁਭਾਵ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੈ ਨਿਰਵਿਚਾਰ ਸਮਾਧੀ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਸੋਚ ਬਹੁਤ ਹੀ ਸੁਖਮ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਸਮੇਤ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਾਧੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅੰਤ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਾ ਬਿਲਕੁਲ ਹੀ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਧੀਆਂ “ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਸਮਾਧੀ” ਹਨ। ਜਦੋਂ ਨਿਰਵਿਚਾਰ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਵਾਨਗੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਚਮਕ ਉਭਰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸੁਣਨ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਖਾਸ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਸਕਾਰਿਕ ਛਾਪ ਹੋਰ ਸਭ ਛਾਪਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਦੋਂ ਇਹ ਵੀ ਛੁਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਹਰ ਕਿਸਮ ਦੀ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ “ਅਬੀਜ ਸਮਾਧੀ”—ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ—ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ, ਤਪ (ਸਖ਼ਤ ਅਭਿਆਸ), ਅਧਿਐਨ (ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦਾ ਪਾਠ) ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਭਕਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਕਰਮ ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਇਸ ਲਈ ਹਨ ਕਿ ਸਮਾਧੀ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘੱਟ ਕੀਤਾ ਜਾਵੇ। ਕਲੇਸ਼ ਪੰਜ ਹਨ: ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਰਾਗ, ਦਵੇਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੁੰਬੜ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚੋਂ ਅਗਿਆਨਤਾ ਸਭ ਦਾ ਮੂਲ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਘੱਟ ਹੋਣ, ਰੁਕ ਗਏ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਰਗਰਮ ਹੋਣ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਅਸਥਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਦੁੱਖਮਈ ਤੇ ਅਨਾਤਮ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਖਮਈ ਤੇ ਆਤਮ ਸਮਝਣਾ। ਅਹੰਕਾਰ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਵੇਖਣ ਦੀ ਖ਼ੁਬੀ ਤੇ ਵੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਇੱਕ ਜਿਹਾ ਮੰਨ ਲੈਣਾ। ਰਾਗ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਅਟਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਦਵੇਸ਼ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ ਨਾਲ ਚੁੰਬੜ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖਮ ਕਲੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਮਿਟਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਰਗਰਮੀ ਹੈ, ਉਹ ਧਿਆਨ ਦੁਆਰਾ ਛੱਡੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਦੀਆਂ ਛਾਪਾਂ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚ ਰਚੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ—ਚਾਹੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖੇ ਜਾਣ—ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਇਹ ਮੂਲ ਵਜੂਦ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜਨਮ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਲ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਰਮ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਹੋਣ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰਵਾਨ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖਮਈ ਹੈ—ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਲੁਕੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਟਕਰਾਅ ਕਰਕੇ। ਉਹ ਦੁੱਖ ਜੋ ਅਜੇ ਆਉਣਾ ਬਾਕੀ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਕਾਰਨ “ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ” (ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ) ਅਤੇ “ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ” (ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ) ਦੀ ਮਿਲਾਪ ਹੈ। ਜੋ ਕੁਝ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪ੍ਰਕਾਸ਼, ਕਿਰਿਆ ਅਤੇ ਆਲਸੀਪਣ ਦੇ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਨਾਲ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਚਾਰ ਹਾਲਾਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ: ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸਮਾਨ, ਲਛਣ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਰਹਿਤ। “ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ”—ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਈ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਮਨ ਦੇ ਜਰੀਏ ਹੀ ਵੇਖਦਾ ਹੈ। ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਲਈ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਸਿਰਫ਼ ਉਸ ਦੀ ਖਾਤਰ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਮਨਜ਼ਿਲ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਚੀਜ਼ ਉਸ ਲਈ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਹੋਰਨਾਂ ਲਈ ਉਹ ਅਜੇ ਵੀ ਮੌਜੂਦ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਸਾਂਝੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਿਲਾਪ (ਸੰਯੋਗ) ਆਤਮਾ ਦੀ ਅਸਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਮਾਲਕ ਦੀ ਪਹਿਚਾਣ ਲਈ ਕਾਰਨ ਬਣਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਯੋਗ ਦਾ ਕਾਰਨ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਗਿਆਨਤਾ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੰਯੋਗ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟਾ ਦੀ ਮੁਕਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਅਟੱਲ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਹੀ ਸਾਧਨ ਹੈ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸੱਤ ਪੜਾਵਾਂ ਵਿਚ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਕੇ ਅੰਦਰਲੇ ਮੈਲ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਗਿਆਨ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਉਭਰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਤੱਕ ਲੈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਯੋਗ ਦੇ ਅੱਠ ਅੰਗ ਹਨ: ਯਮ (ਸੰਯਮ), ਨਿਯਮ (ਆਚਾਰ), ਆਸਨ (ਭੰਗੀ), ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ (ਸਾਸ਼ਾਂ ਦੀ ਸਧ), ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ (ਇੰਦ੍ਰਿਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ), ਧਾਰਣਾ (ਇਕਾਗ੍ਰਤਾ), ਧਿਆਨ (ਮਨਨ) ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ (ਲਗਨ)।