ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਕਾਰ ਜਾਂ ਅਵਧਾਨਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨਾਲ ਦੁੱਖ, ਮਨ-ਮਲਾਲ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ ਲੈਣ-ਛੱਡਣ ਵਿੱਚ ਵਿਘਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਪਰੇਸ਼ਾਨੀਆਂ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਹੀ ਤੱਤ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਬਣਾਉਣ ਲਈ, ਖੁਸ਼ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਮਿੱਤਰਤਾ, ਦੁਖੀ ਵੱਲ ਦਇਆ, ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਅਤੇ ਅਨੇਕਾਂ ਵੱਲ ਸਮਤਾ ਦਾ ਭਾਵ ਵਿਕਸਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਹ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਅਤੇ ਰੋਕਣ ਦੇ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਤੁਲਿਤ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਮਨ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ ਵੀ ਇੱਕਾਗਰਤਾ ਆ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਮਨ, ਜਦੋਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਦ ਵੀ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਐਸੇ ਵਿਅਕਤੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਇੰਦਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲੋਂ ਰਾਗ-ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਥਿਰ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਆਧਾਰ ਬਣਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਇੱਕਾਗਰਤਾ ਮਿਲ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉਚਿਤ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਲਾਉਣ ਨਾਲ ਵੀ ਮਨ ਸਥਿਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਤੇ ਅਭਿਆਸ ਦਾ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਅਣੂ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਚੀਜ਼ ਤੱਕ, ਹਰ ਪੱਧਰ ਤੇ ਵਿਅਪਕ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਘਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਇੱਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣੀ ਵਾਂਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ — ਤਿੰਨੋ ਦੀ ਰੰਗਤ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਤਕ ਤਰਕ ਜਾਂ ਵਿਚਾਰ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਮਿਲਾਵਟ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦ ਯਾਦਸ਼ਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਤਰਕ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਇਹੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਸੁਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਲਾਗੂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਤਰਕ ਸਮੇਤ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਬਿਨਾਂ ਤਰਕ ਦੇ ਹੋਵੇ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਖ਼ਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਅੰਤਮ ਹੱਦ ਉਹ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਕੋਈ ਲਕੜ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੀਜ-ਸਮਾਧੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਬਿਨਾ ਤਰਕ ਵਾਲੀ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਗਿਆਨ ਸੱਚਾਈ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਪ੍ਰਮਾਣ ਜਾਂ ਤਰਕ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ਾ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਹੋਰ ਸਭ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਇਹ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਸਭ ਰੋਕਥਾਮ ਪੂਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਅਗਲੇ ਪੱਧਰ 'ਤੇ, ਤਪ, ਅਧਿਆਨ ਅਤੇ ਭਗਵਾਨ ਪ੍ਰਤੀ ਸਮਰਪਣ—ਇਹ ਕਰਮ-ਯੋਗ ਹਨ। ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਅਤੇ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਘਟਾਉਣ ਲਈ ਹਨ। ਅਗਿਆਨਤਾ, ਅਹੰਕਾਰ, ਰਾਗ, ਦੁਵੈਸ਼ ਅਤੇ ਜੀਵਨ-ਲਾਲਸਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਕਲੇਸ਼ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਬਾਕੀਆਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਅਗਿਆਨਤਾ ਹੀ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਸੁੱਤੇ ਹੋਣ, ਘਟੇ ਹੋਣ, ਰੁਕਾਵਟ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਣ। ਅਗਿਆਨਤਾ ਕੀ ਹੈ? — ਅਸਥਿਰ, ਅਸ਼ੁੱਧ, ਦੁੱਖਦਾਈ ਅਤੇ ਅਨਾਤਮਾ ਨੂੰ ਸਥਿਰ, ਸ਼ੁੱਧ, ਸੁਖਦਾਈ ਅਤੇ ਆਤਮਾ ਸਮਝਣਾ। ਅਹੰਕਾਰ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਇਕਤਾ ਦੀ ਭਾਸਾ ਹੈ। ਰਾਗ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਖ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਦੁਵੈਸ਼ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਉੱਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੀਵਨ-ਲਾਲਸਾ ਆਪਣੀ ਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਵਗਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇਹ ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਾਇਮ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੁਖ਼ਮ ਕਲੇਸ਼ ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਤੱਕ ਵਾਪਸ ਲੈ ਜਾ ਕੇ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਯੋਗ ਹਨ। ਜਦ ਉਹ ਸਰਗਰਮ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਧਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਸੰਸਕਾਰ ਕਲੇਸ਼ਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਜਨਮਾਂ ਵਿੱਚ, ਚਾਹੇ ਵੇਖੇ ਜਾਂ ਨਾ ਵੇਖੇ, ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਤਕ ਮੂਲ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਜਨਮ, ਆਯੁ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਫਲ ਸੁਖ ਜਾਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪੁੰਨ ਜਾਂ ਪਾਪ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਜੋ ਵਿਵੇਕਸ਼ੀਲ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਹਰ ਚੀਜ਼ ਦੁੱਖਦਾਈ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਤਬਦੀਲੀ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਚਿੰਤਾ, ਸੰਸਕਾਰ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਟਕਰਾਰ—ਇਹ ਸਭ ਦੁੱਖ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਦੁੱਖ ਅਜੇ ਆਇਆ ਨਹੀਂ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਬਚਣ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜੋੜ ਹੈ। ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਚੇਤਨਾ, ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਜੜਤਾ (ਸੱਤ, ਰਜ, ਤਮ) ਦੀ ਸੁਭਾਵਿਕਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਇਹ ਪੰਜ ਭੂਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਬਣੀ ਹੋਈ ਹੈ ਅਤੇ ਅਨੁਭਵ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਮੌਜੂਦ ਹੈ। ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ—ਵਿਸ਼ੇਸ਼, ਸਮੱਸਤ, ਲਕੜ ਵਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਲਕੜ ਰਹਿਤ—ਇਹ ਹਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਉਠ ਕੇ, ਅੰਦਰਲੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਦੁੱਖਾਂ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਅਸਲ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਵਧਦਾ ਹੈ।