ਜਦੋਂ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿਤਰਤਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਦੋਂ ਆਦਮੀ ਨੂੰ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ—ਕੈਵਲਿਆ—ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਆਤਮਕ ਅਲੱਗ ਹੋਣ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ, ਕਈ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਸਿੱਧੀਆਂ (ਸਿਦਧੀਆਂ) ਉਪਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਜੋ ਜਨਮ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਮੰਤਰ, ਤਪस्या ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ। ਕੁਦਰਤ ਦਾ ਵਧੇਰੇ ਹੋ ਜਾਣ, ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ ਦੂਜੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਦਾ ਕਾਰਨ, ਸਿੱਧਾ-ਸਿੱਧਾ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੇ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਮਿੱਟੀ ਦੀਆਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਾ ਕੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਹੀ ਬਣਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਕਈ ਮਨਾਂ ਦੇ ਕਈ ਕੰਮ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਮਨ ਹੀ ਸਾਰੇ ਕੰਮਾਂ ਦਾ ਆਰੰਭਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਪਜਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ—ਉਸ ਵਿੱਚ ਪੁਰਾਣੀਆਂ ਆਸਕਤੀਆਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀਆਂ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਲਾ; ਉਹ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਰੰਗਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਕਰਮ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ ਜੋ ਫਲ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸ्मृति ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅਲੱਗ ਹੋਣ 'ਤੇ ਵੀ ਲੜੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਸ਼ੁਰੂ ਤੋਂ ਹੀ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾ ਸਦਾ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ, ਕਾਰਨ, ਫਲ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਚੀਜ਼ਾਂ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਸਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ, ਚਾਹੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਸੁਖਮ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਹੀ ਸਰੂਪ ਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਏਕਤਾ ਨਾਲ, ਵਿਸ਼ੇ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਵਿਸ਼ੇ ਇੱਕੋ ਹੋਵੇ। ਵਿਸ਼ੇ ਕੋਈ ਇੱਕ ਮਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਮਨ ਨਾਂ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਵਿਸ਼ੇ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਵਿਸ਼ੇ ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਬਦਲਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ—ਪੁਰੁਸ਼—ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਦੇ ਬਦਲਦਾ ਨਹੀਂ। ਮਨ ਖੁਦ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੇਖਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ, ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮੇਂ 'ਤੇ ਦੋਨਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇ ਇੱਕ ਮਨ ਦੂਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵੇਖੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜਿਹਾ ਬੁਧੀਆਂ ਦਾ ਵਾਧਾ ਤੇ ਯਾਦਾਂ ਦੀ ਗੜਬੜ ਹੋ ਜਾਵੇਗੀ। ਚੇਤਨਾ ਦੋਨਾਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜਦੋਂ ਚੇਤਨਾ ਉਸ ਰੂਪ ਨੂੰ ਲੈ ਲੈਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੀ ਹੀ ਬੁਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਵੇਖਿਆ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋਨਾਂ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਰ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਬੇਅੰਤ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੂਜੇ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕਠ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਵਿਚਕਾਰ, ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰ ਉਪਜਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹਟਾਉਣਾ, ਦੁਖਾਂ ਦੀ ਹਟਾਉਣ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਵੇਕ-ਜਨਮ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਸੰਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ 'ਧਰਮ-ਮੇਘ ਸਮਾਧੀ' ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਦੁਖ ਅਤੇ ਕਰਮ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਗਿਆਨ ਅਨੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਸਾਰੇ ਦਾਗ ਤੇ ਪਰਦੇ ਹਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ ਚੀਜ਼ ਬਹੁਤ ਘੱਟ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਲੜੀ, ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਲੜੀ ਉਹ ਹੈ, ਜੋ ਪਲਾਂ ਦੀ ਲੜੀ ਅਤੇ ਬਦਲਾਅ ਦੇ ਅੰਤ ਵਜੋਂ ਜਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਆਖਰਕਾਰ, ਮੁਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਗੁਣ ਆਪਣੇ ਸਰੋਤ 'ਚ ਵਾਪਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਪੁਰੁਸ਼ ਲਈ ਕੋਈ ਉਦੇਸ਼ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਜਾਂ ਚੇਤਨਾ ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਰੂਪ 'ਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।