ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਤਤਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਵੱਡੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਜਾਂ ਵੱਡਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਅਨੋਖੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਲਾਭ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਅਟੁੱਟਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਰੀਰ ਇਤਨਾ ਪੂਰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਕਿਸੇ ਤੱਤ ਦੀ ਗੁਣਵੱਤਾ ਉਸ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦੀ। ਜੇਕਰ ਯੋਗੀ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗ੍ਰਹਿਣ ਕਰਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਉੱਤੇ ਵੀ ਕਾਬੂ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੇ ਅੰਤਰ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਸਭ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤਦ ਵੀ ਜੇਕਰ ਵਿਅਕਤੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲੋਂ ਵਿਰਕਤ ਰਹੇ, ਅਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਣ, ਤਾਂ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਕੇਵਲਤਾ, ਅਰਥਾਤ ਪੂਰਨ ਮੁਕਤੀ, ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਉਸਨੂੰ ਸੱਦੇ ਜਾਂ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਯੋਗੀ ਨੂੰ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਯੋਗੀ ਖ਼ਾਸ ਪਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਥਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਗਲਤਫ਼ਹਮੀ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਮਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦੇਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਵਾਲੀ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਤੇ ਲੜੀ ਤੋਂ ਪਰਲੇ ਪਾਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤ੍ਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਇਕਸਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੀਆਂ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ: ਜਨਮ, ਜੜੀਆਂ-ਬੂਟੀਆਂ, ਮੰਤ੍ਰ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ। ਕੁਦਰਤ ਦੀ ਵਧੇਰੇ ਪ੍ਰਵਾਹ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਬਦਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਇਹ ਬਦਲਾਅ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਨਹੀਂ, ਸਗੋਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚੋਂ ਰੁਕਾਵਟ ਹਟਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਮਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈਆਂ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਵਿਚਾਰਾਂ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਾ ਚੰਗਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਮਾੜਾ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸੰਸਕਾਰ, ਉਹੀ ਨਤੀਜੇ ਵਜੋਂ ਉੱਭਰਦਾ ਹੈ। ਸਮਾਂ, ਜਨਮ ਜਾਂ ਥਾਂ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਲੜੀ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਛਾ ਸਦੀਵੀ ਹੈ। ਜਦ ਤੱਕ ਕਾਰਨ, ਨਤੀਜਾ, ਆਧਾਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਾ ਹਨ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਤਾਣਾ-ਬਾਣਾ ਬਣਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਇਹ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਗੁਣ ਜਾਂ ਤਾਂ ਪ੍ਰਗਟ ਹਨ ਜਾਂ ਸੁਖਮ, ਪਰ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਵਭਾਵ ਦੇ ਹਨ। ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੀ ਇੱਕਤਾ ਕਰਕੇ ਹੀ ਵਿਸ਼ਾ ਦੀ ਅਸਲੀਅਤ ਸਾਬਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਦੋ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਦੇ ਮਨ ਵੱਖਰੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਭਾਵੇਂ ਵਿਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਦੋਵੇਂ ਦੇ ਤਜਰਬੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਿਸ਼ਾ ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਮਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਨ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਸ਼ਾ ਕੀ ਹੋਵੇਗਾ? ਵਿਸ਼ਾ ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ ਅਨੁਸਾਰ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਜਾਂ ਨਾ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸਭ ਰੂਪ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸਦੇ ਮਾਲਕ, ਪੁਰੁਸ਼, ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਜਾਣੇ ਜਾਣ ਵਾਲਾ ਵਿਸ਼ਾ ਹੈ। ਇੱਕੋ ਸਮੇਂ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਜਾਣਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਜੇਕਰ ਇੱਕ ਮਨ ਦੂਜੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਬੁੱਧੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਅਤੇ ਯਾਦਾਂ ਵਿੱਚ ਉਲਝਣ ਪੈ ਜਾਂਦੀ। ਚੇਤਨਾ ਕਦੇ ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ; ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਰੂਪ ਨੂੰ ਧਾਰਨ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਬੁੱਧੀ ਨੂੰ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਮਨ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਦੇਖੇ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਦੋਹਾਂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗਿਆ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਤਜਰਬੇ ਦੇ ਯੋਗ ਹੈ। ਭਾਵੇਂ ਮਨ ਅਨੇਕਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੰਗਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲਈ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਇਕੱਠਾ ਬਣਿਆ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਕਲਪਨਾ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਮਨ ਵਿਵੇਕ ਵੱਲ ਝੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮੁਕਤੀ ਵੱਲ ਖਿੱਚਦਾ ਹੈ। ਪਰ, ਇਸ ਵਿਚਕਾਰ ਹੋਰ ਸੰਸਕਾਰ ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਓਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੀੜਾਵਾਂ ਨੂੰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਵੇਕ ਜਨਿਤ ਗਿਆਨ ਤੱਕ ਵੀ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਅਲਿਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ 'ਧਰਮ ਮੇਘ ਸਮਾਧੀ' ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਹੈ।