ਇੱਕ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖੀ ਅਨੁਭਵ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਉਸ ਅਸਮਰਥਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਜੋ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ (puruṣa) ਅਤੇ ਸਤਤਵ (sattva) ਨੂੰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਜਾਣਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰਥ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਇਹ ਦੋਨੋਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਸਮਯਮ (samyama) ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਨੂੰ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ, ਸੁਣਨ, ਛੂਹਣ, ਵੇਖਣ, ਚੱਖਣ ਅਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਅੰਤੜੀ ਅਨੁਭੂਤੀ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਅੰਤੜੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਆਪਣੇ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਢੀਲਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਚਲਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨਾ (udāna) 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਕੰਡਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਉੱਚੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਾ (samāna) 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਜਗਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੰਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਦਿਵਿਆ ਸੁਣਨ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ 'ਤੇ, ਅਤੇ ਰੂਈ ਦੀ ਹਲਕਾਪਨ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਚਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਦ (disembodiment) ਦੀ ਬਾਹਰੀ, ਅਨਿਰਮਿਤ ਕ੍ਰਿਆ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੀ ਆਵਰਨੀ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਪੰਜ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਮੋਟਾਪਨ, ਅਸਲੀਅਤ, ਸੁਖਮਤਾ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੱਤਾਂ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ, ਵਿਅਕਤੀ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਅਤੇ ਤੱਤਾਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਕ੍ਰਿਪਾ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਵਾਂਗ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ, ਅਸਲੀਅਤ, ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਦ, ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੋਂ ਅਜ਼ਾਦੀ ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੋ ਸਤਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ 'ਤੇ ਅਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ 'ਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਤੇ ਵੀ ਵੈਰਾਗਯ ਰੱਖਿਆ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਸ਼ੁੱਧੀਆਂ ਦੇ ਬੀਜ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ (ਕੈਵਲਯ)। ਜਦੋਂ ਉੱਚੀ ਦੁਨੀਆਂ ਦੇ ਜੀਵ ਆਉਣ ਦਾ ਆਮੰਤ੍ਰਣ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਨੂੰ ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਣਚਾਹੀ ਨਤੀਜੇ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ 'ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਵਿਅਕਤੀ ਵਿਚਾਰਸ਼ੀਲ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿਸੇ ਵਸਤੂ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਲਕੜ, ਜਾਂ ਸਥਾਨ ਦੀ ਅਸਮਾਨਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੀ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਸਮਾਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰਾ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ ਮੁਕਤੀ ਦਾਇਕ, ਸਭ ਕੁਝ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ, ਸਭ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਤਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿਤਰਤਾ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਵਿਅਕਤੀ ਅਲੱਗ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੀਆਂ (perfections) ਪੈਦਾ ਹੋ ਸਕਦੀਆਂ ਹਨ ਜਨਮ, ਜੜੀਆਂ, ਮੰਤਰ, ਤਪਸਿਆ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਿਸਮ ਵਿੱਚ ਪਰਿਵਰਤਨ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਉਤਸ਼ਰਾਵ (overflow) ਤੋਂ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਦਾ ਕਾਰਨ ਖੁਦ ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਪਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਪਾਣੀ ਦੇ ਰਸਤੇ ਨੂੰ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ। ਬਣੇ ਹੋਏ ਮਨ ਸਿਰਫ ਵਿਅਕਤੀਤਾਵਾਦ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚ, ਇੱਕ ਮਨ ਹੀ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬੀਜ-ਸੰਸਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਾ ਚਿੱਟਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਲਾ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਇਹ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ, ਸਿਰਫ ਉਹ ਸੰਸਕਾਰ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇੱਕ ਹੀ ਰੂਪ ਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਜਨਮ, ਸਥਾਨ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਨਾਲ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ ਬਣਦੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਛਾ ਦੀ ਸਦਾ-ਰਹਿਤਤਾ ਕਰਕੇ, ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਇਹ ਚਾਰ ਚੀਜ਼ਾਂ — ਕਾਰਨ, ਨਤੀਜਾ, ਸਹਾਰਾ ਅਤੇ ਵਸਤੂ — ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਇਹ ਗਾਇਬ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸੰਸਕਾਰ ਵੀ ਮੁਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭੂਤਕਾਲ ਅਤੇ ਭਵਿੱਖ ਆਪਣੀ-ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਲ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹਨ। ਇਹ ਮੋਟੇ ਜਾਂ ਸੁਖਮ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਹੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਹਨ। ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਇਕਤਾ ਕਰਕੇ, ਵਸਤੂ ਦੀ ਹਕੀਕਤ ਸਥਾਪਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਮਨਾਂ ਦੇ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਦੋ ਵੇਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਰਸਤੇ ਵੱਖਰੇ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਚਾਹੇ ਵਸਤੂ ਇੱਕੋ ਹੋਵੇ। ਵਸਤੂ ਇੱਕ ਮਨ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ; ਜੇ ਇਹ ਸਾਬਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਇਹ ਕੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਵਸਤੂ ਮਨ ਦੇ ਰੰਗ-ਰੂਪ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਜਾਣੀ ਜਾਂ ਅਣਜਾਣੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤਨਾਵਾਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਮਾਲਕ (puruṣa) ਨੂੰ ਪਤਾ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਪੁਰੁਸ਼ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਬਦਲਦਾ। ਉਹ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੀ ਇੱਕ ਵਸਤੂ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਸਤੇ 'ਤੇ ਚਲਦਿਆਂ, ਮਨੁੱਖ ਸਤਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਦੀ ਵੱਖਰੇਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।