ਜਦੋਂ ਕੋਈ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਉੱਚੇ ਗਿਆਨ ਦੀ ਜੋਤ ਨੂੰ ਕਿਰਿਆਵਾਂ ਵੱਲ ਮੋੜਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਨਫ਼ੀਸ, ਲੁਕਵੇਂ ਅਤੇ ਦੂਰਲੇ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਲਣ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਦੇ ਗੱਡੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ ਭੁੱਖ ਤੇ ਤਿੱਖਾ ਪਿਆਸ ਮੁੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕੁਮਭਕ (ਕਛੂਏ ਵਾਲੀ ਨਾੜੀ) ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ ਅਡੋਲਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਸਿਖਰ ਉੱਤੇ ਜੋਤ ਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਸਿਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਹੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਨਾਲ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਮਨ ਦੀ ਸਾਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਤਾਂ ਇਸ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਸੱਤਵ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਪੈਂਦੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਨ। ਆਪਣੇ ਹੀ ਪ੍ਰਯੋਜਨ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ ਪੁਰੁਸ਼ (ਆਤਮਾ) ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਣਨ, ਛੂਹਨ, ਵੇਖਣ, ਚੱਖਣ ਤੇ ਸੁੰਘਣ ਦੀ ਅਦਭੁਤ ਸਮਝ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਯੋਗੀ ਲਈ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਜਦ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵਲ ਮੋੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦ ਬੰਨ੍ਹਣ ਦੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਲਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੀ ਚਲਣ ਦੀ ਪੂਰੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਵੀ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨਾ ਪ੍ਰਾਣ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਣ ਨਾਲ ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਕੰਟਿਆਂ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਅਤੇ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨਾ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਹੋਣ ਨਾਲ ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੰਨ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਬੰਧ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸਮਰੱਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸਬੰਧ, ਅਤੇ ਰੂਈ ਦੀ ਹਲਕਾਪਣ ਵਾਲੀ ਗੁਣਤਾ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦੀ ਯੋਗਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਵੱਡੀ ਅਸਰੀਰਤਾ ਦਾ ਅਨੁਭਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਹਰੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਪਰਦਾ ਹਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋ ਕੋਈ ਜਟਿਲਤਾ, ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, ਨਫ਼ਾਸਤ, ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪੰਜ ਤਤਵਾਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਛੋਟਾ ਹੋ ਜਾਣਾ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ, ਅਤੇ ਤਤਵਾਂ ਦੇ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਅਭੇਦ ਹੋ ਜਾਣਾ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਦੀ ਪੂਰਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਕਰੁਣਾਵਾਨ ਚਾਲ, ਤਾਕਤ ਅਤੇ ਹੀਰੇ ਵਰਗੀ ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਕਿਰਿਆ, ਮੂਲ ਸੁਭਾਵ, ਅਹੰਕਾਰ, ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਨਾਲ ਮਨ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ, ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੋਂ ਆਜ਼ਾਦੀ, ਅਤੇ ਮੂਲ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਅੰਤਰ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਅਤੇ ਸਰਵਜ੍ਞਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋ ਇਹਨਾਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਪਵਿੱਤ੍ਰਤਾ ਦੇ ਬੀਜ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕੇਵਲਤਾ (ਮੁਕਤੀ) ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਸੱਦਾ ਮਿਲੇ, ਤਾਂ ਮਾਨ ਤੇ ਮੋਹ ਤੋਂ ਬਚਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਅਣਚਾਹੇ ਨਤੀਜੇ ਆ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਪਲ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਲੜੀ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਨ ਨਾਲ ਵਿਵੇਕ ਜਨਮ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਜਾਤੀ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਥਾਂ ਦੇ ਕਾਰਨ ਅਦਮ-ਵੱਖਰੇਪਣ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਮਿਲਦੀ-ਜੁਲਦੀ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਪਛਾਣ ਦਾ ਗਿਆਨ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਵਿਵੇਕ ਜਨਮ ਗਿਆਨ ਉਹ ਹੈ ਜੋ ਮੁਕਤੀਦਾਇਕ, ਸਰਵ-ਵਿਆਪਕ, ਸਭ ਚੀਜ਼ਾਂ ਤੋਂ ਪਰੇ ਅਤੇ ਲੜੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਸੱਤਵ ਅਤੇ ਪੁਰੁਸ਼ ਵਿਚ ਪਵਿਤਰਤਾ ਇਕੋ ਜਿਹੀ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੇਵਲਤਾ (ਮੁਕਤੀ) ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਿੱਧੀਆਂ (ਸਿਧੀਆਂ) ਜਨਮ, ਔਸ਼ਧੀਆਂ, ਮੰਤਰ, ਤਪੱਸਿਆ ਜਾਂ ਸਮਾਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜਾਤੀ ਵਿੱਚ ਬਦਲਾਅ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੇ ਵਾਧੇ ਕਰਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਕਾਰਣ, ਪਰਿਵਰਤਨ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਸਗੋਂ ਵਾਂਗ ਕਿਸਾਨ ਦੇ, ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਹਟਣ ਨਾਲ ਪਰਿਵਰਤਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਵੱਖਰੇ-ਵੱਖਰੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਮਨਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਇੱਕ ਹੀ ਮਨ ਪ੍ਰੇਰਕ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚੋਂ, ਜੋ ਮਨ ਧਿਆਨ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸੰਸਕਾਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਯੋਗੀਆਂ ਲਈ ਕਰਮ ਨਾ ਚਿੱਟਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਾਲਾ; ਹੋਰਾਂ ਲਈ ਉਹ ਤਿੰਨ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਕਰਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਉਹੀ ਸੰਸਕਾਰ ਉਭਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਨਤੀਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਯਾਦ ਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਇਕੋ ਜਿਹੇ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਨਮ, ਥਾਂ ਜਾਂ ਸਮੇਂ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਲੜੀਵਾਰਤਾ ਬਣੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।