ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਸਮਯਮ ‘ਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਗਿਆਨ ਦੀ ਚਾਨਣ ਜਗ ਪੈਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਮਯਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ—ਧਾਰਨਾ, ਧਿਆਨ ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਪਿਛਲੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਇਹ ਵੀ ਬੀਜ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਹਰੀ ਹੀ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜ ਅਤੇ ਨਿਯੰਤਰਣ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਧਾਨਤਾ ਜਾਂ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਜੁੜ ਜਾਣਾ, ਇਹ ਨਿਯੰਤਰਣ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਇਸ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ ਸ਼ਾਂਤ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਿਸੇ ਇਕ ਚੀਜ਼ ਜਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉੱਤੇ ਜਾ ਕੇ ਫਿੱਕਾ ਜਾਂ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੈ। ਫੇਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਵਾਲੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਇਕੋ ਜਿਹੀਆਂ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਇਕਾਗਰਤਾ ਦਾ ਰੂਪਾਂਤਰ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਗੁਣਾਂ, ਲੱਛਣਾਂ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰ ਸਮਝਾਏ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਹਰ ਪਦਾਰਥ ਵਿੱਚ ਆਧਾਰ ਤੱਤ ਉਹਨਾਂ ਲੱਛਣਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦਾ ਹੈ ਜੋ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਰੂਪਾਂਤਰ ਵਿੱਚ ਅਨੁਕ੍ਰਮ ਦਾ ਅੰਤਰ ਹੀ ਰੂਪਾਂਤਰ ਦੇ ਅੰਤਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਤਿੰਨ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਰੂਪਾਂਤਰਾਂ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਭਵਿੱਖ ਦੇ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਬਣੀ ਛਾਪ—ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਆਪਸੀ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਭਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦੀ ਸਿੱਧੀ ਦਰਸ਼ਨ ਦੁਆਰਾ, ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੀਆਂ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਦੂਜਿਆਂ ਦੇ ਮਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਉਸ ਆਧਾਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਰੂਪ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖ ਅਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ਦੀ ਕੜੀ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ—ਚਾਹੇ ਉਹ ਫਲ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਿਰਫਲ—ਉਸ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ। ਤਾਕਤ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਂ ਹੋਰ ਅਜਿਹੀਆਂ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਚ ਦਰਜੇ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਨੂੰ ਕਰਮ ‘ਤੇ ਲਾਗੂ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਮ, ਲੁਕੀਆਂ ਅਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਵਸਥਾ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਗਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਸਰੀਰ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਗਲੇ ਦੇ ਖੱਡੇ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਤਰਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁੰਭੀ ਨਾਡੀ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਰੋਸ਼ਨੀ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਸਿਧ ਪੁਰਖਿਆਂ ਦੇ ਦਰਸ਼ਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਜਾਂ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉਪਜੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਰਾਹੀਂ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਅਨੁਭਵ ਇਸ ਗੱਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸ਼ੁੱਧ ਚੇਤਨਾ ਅਤੇ ਸਤ੍ਵ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਦੋਵੇਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੱਖਰੇ ਹਨ; ਆਪਣੇ ਹੀ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਪੁਰੁਸ਼ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੋਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਦੀ ਅੰਦਰੂਨੀ ਸੁਣਨ, ਛੂਹ, ਵੇਖਣ, ਸੁਆਦ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਭਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਸਭ ਸਮਾਧੀ ਵਿੱਚ ਰੁਕਾਵਟ ਹਨ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਮਨ ਬਾਹਰ ਵੱਲ ਮੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਬਣ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਬੰਧਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਢਿੱਲਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਗਤੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਨਾ ਸੰਭਵ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਦਾਨ ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਪਾਣੀ, ਮਿੱਟੀ, ਕੰਟਿਆਂ ਆਦਿ ਨਾਲ ਸੰਪਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ ਅਤੇ ਉੱਚਾਈ ਵੱਲ ਚੜ੍ਹਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਸਮਾਨ ਵਾਯੂ ਉੱਤੇ ਅਧਿਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਭੜਕਾਉਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ। ਕੰਨ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਦਿਵ੍ਯ ਸੁਣਨ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ‘ਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਅਤੇ ਰੂਈ ਵਾਂਗ ਹਲਕਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚਲਣ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਬਾਹਰੀ, ਅਣ-ਘੜੀ ਗਤੀ—ਜਿਸ ਨੂੰ ਮਹਾ-ਵਿਦੇਹਤਾ ਆਖਦੇ ਹਨ—ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਚਾਨਣ ਦਾ ਜੋ ਪਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਯੋਗੀ ਸਥੂਲਤਾ, ਸਵਭਾਵ, ਸੁਖਮਤਾ, ਸੰਯੋਗ ਅਤੇ ਉਦੇਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੱਤਾਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਅਧਿਕਾਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।