ਯੋਗਸ਼ਾਸਤਰ ਵਿੱਚ ਅਗਲੇ ਪੱਧਰਾਂ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਬਹੁਤ ਸੁੰਦਰ ਢੰਗ ਨਾਲ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ। ਪਹਿਲਾਂ, ਪ੍ਰਾਣਾਯਾਮ ਦੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪ—ਬਾਹਰੀ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਅਤੇ ਰੁਕੇ ਹੋਏ—ਸਥਾਨ, ਸਮਾਂ ਅਤੇ ਗਿਣਤੀ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਰਖੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਜਿਵੇਂ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਧਦੀ ਹੈ, ਇਹ ਚਾਲਾਂ ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਮ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਚੌਥਾ ਪ੍ਰਕਾਰ ਇਸ ਸਭ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਮਨ ਬਾਹਰੀ ਜਾਂ ਅੰਦਰੂਨੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਤੋਂ ਉੱਤੇ ਚਲਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਪੂਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਪਰਦਾ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਹਟਣ ਲੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਇਕਾਗਰ ਹੋਣ ਯੋਗ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀ ਵਾਪਸੀ—ਪ੍ਰਤਿਆਹਾਰ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਆਪਣੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਾ ਦੇ ਕੇ ਮਨ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੀ ਨਕਲ ਕਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ ਅਭਿਆਸ ਨਾਲ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਨ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਆ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਦੀ ਕਲਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਧਾਰਣਾ—ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕ ਥਾਂ ਤੇ ਬੰਨ੍ਹ ਦੇਣਾ, ਧਿਆਨ—ਉਸ ਵਿਸ਼ੇ ਵੱਲ ਲਗਾਤਾਰ ਪ੍ਰਵਾਹ, ਅਤੇ ਸਮਾਧੀ—ਜਿੱਥੇ ਸਿਰਫ ਵਿਸ਼ਾ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ, ਆਪਾ ਜਿਵੇਂ ਲੁਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਹੀ ਥਾਂ ਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਸਮਯਮ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਸਮਯਮ ਵਿਚ ਪੂਰਨਤਾ ਆਉਣ ਤੇ ਅੰਦਰੂਨੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੱਧਰਾਂ ਉੱਤੇ ਲਾਗੂ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਅਭਿਆਸ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇ ਅਭਿਆਸਾਂ ਨਾਲੋਂ ਹੋਰ ਅੰਦਰੂਨੀ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਬੀਜ ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ ਦੇ ਮੁਕਾਬਲੇ ਬਾਹਰੀ ਹੀ ਹਨ। ਮਨ ਵਿੱਚ ਵਿਛੋੜੇ ਜਾਂ ਸੰਯਮ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆਨਤਾ ਜਾਂ ਉਤਪੱਤੀ, ਅਤੇ ਮਨ ਦਾ ਸੰਯਮ ਦੇ ਪਲ ਨਾਲ ਜੋੜਨਾ, ਇਹ ਸੰਯਮ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਸੰਸਕਾਰ ਨਾਲ ਮਨ ਦਾ ਪ੍ਰਵਾਹ ਸ਼ਾਂਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਜਦੋਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਜਾਂ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੇ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਹਟਣ ਵਿਚ ਲਗਾਤਾਰ ਪਰਿਵਰਤਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਂਤੀ ਅਤੇ ਉਤਪੱਤੀ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰ ਬਰਾਬਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਏਕਾਗਰਤਾ ਦੀ ਪਰਿਵਰਤੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੱਤਾਂ ਅਤੇ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਿੱਚ ਲਕੜ, ਲੱਛਣ ਅਤੇ ਅਵਸਥਾ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤੀਆਂ ਨੂੰ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਅਸਲ ਰੂਪ ਉਹੀ ਹੈ ਜੋ ਸ਼ਾਂਤ, ਉਤਪੰਨ ਜਾਂ ਅਵਿਅਕਤ ਲੱਛਣਾਂ ਨੂੰ ਅਪਣਾਉਂਦਾ ਹੈ। ਕ੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਆਉਣ ਕਾਰਨ ਪਰਿਵਰਤੀ ਵਿੱਚ ਅੰਤਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸਮਯਮ ਤਿੰਨ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਰਿਵਰਤੀਆਂ ਉੱਤੇ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਿਛਲੇ ਤੇ ਆਉਣ ਵਾਲੇ ਸਮਿਆਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧੁਨੀ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਸੰਸਕਾਰ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਕਾਰਨ ਭ੍ਰਮ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖਤਾ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸਿੱਧੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਨਾਲ ਪਿਛਲੇ ਜਨਮਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮਨ ਦੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਹੋਰਾਂ ਦੇ ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇਹ ਗਿਆਨ ਮਨ ਦੇ ਆਧਾਰ ਤੱਕ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਪ੍ਰਤੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਦੇਹ ਦੇ ਰੂਪ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਦੇਖਣ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਰੋਕੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਅੱਖ ਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦਾ ਸੰਯੋਗ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਕਰਮ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਫਲਦਾਇਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਨਾ, ਮੌਤ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਂ ਸੰਕੇਤ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਿੱਤਰਤਾ ਆਦਿ ਗੁਣਾਂ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੰਧਤ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ। ਬਲ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਬਲ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉੱਚੀ ਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੀ ਜੋਤ ਕਰਕੇ, ਸੁਖਮ, ਲੁਕਵੇਂ ਤੇ ਦੂਰ ਦੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਚੰਦ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਵਿਧੀ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਧ੍ਰੁਵ ਤਾਰੇ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਚਾਲ ਦਾ ਗਿਆਨ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਾਭੀ ਕੇਂਦਰ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਦੇਹ ਦੀ ਬਣਤਰ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੰਠ ਦੇ ਖੱਡ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਭੁੱਖ ਅਤੇ ਪਿਆਸ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕੁਰਮਾ ਨਾਡ়ੀ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਅਡੋਲਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਸਿਰ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਸਿੱਧ ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਾਂ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤਕ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ ਦੁਆਰਾ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦਿਲ ਉੱਤੇ ਸਮਯਮ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਦਾ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀਆਂ ਉੱਚੀਆਂ ਸੀੜ੍ਹੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਤੇ ਬਾਹਰੀ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਪੂਰਾ ਗਿਆਨ ਤੇ ਪ੍ਰਭੁਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।