ਇੱਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਯੋਗ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਯਾਦاشت ਬਹੁਤ ਮਹੱਤਵਪੂਰਨ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਸੀ। ਯਾਦاشت, ਉਹ ਤਾਕਤ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਅਨੁਭਵ ਕੀਤੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਨੂੰ ਬਿਨਾ ਭੁਲਾਏ ਸੰਭਾਲ ਕੇ ਰੱਖਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਇਹ ਯਾਦاشت ਅਤੇ ਮਨ ਦੀਆਂ ਹੋਰ ਗਤੀਵਿਧੀਆਂ ਨੂੰ ਕਾਬੂ ਕਰਨ ਲਈ ਦੋ ਮੁੱਖ ਸਾਧਨ ਹਨ—ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ। ਅਭਿਆਸ, ਅਸਲ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਹੈ ਜਿਸ ਨਾਲ ਮਨ ਇਕ ਟਿਕਾਣੇ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹੇ। ਜਦੋਂ ਇਹ ਅਭਿਆਸ ਲੰਮੇ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਬਿਨਾ ਰੁਕਾਵਟ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਭਾਵ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾਈ ਨਾਲ ਜੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜੇ ਪਾਸੇ, ਵੈਰਾਗ ਉਹ ਦੱਖਲ ਹੈ ਜੋ ਦਿੱਖੇ ਜਾਂ ਸੁਣੇ ਹੋਏ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀ ਲਾਲਸਾ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਪਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਤੋਂ ਵੀ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਦੀ ਵੈਰਾਗਤਾ ਤਾਂ ਉਹ ਹੈ ਜਦੋਂ ਮਨ ਸਵੈ-ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣਵੱਤਾਵਾਂ ਵੱਲ ਵੀ ਅਸਕਤੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੋਹਾਂ ਅਭਿਆਸ ਅਤੇ ਵੈਰਾਗ ਰਾਹੀਂ ਸੰਯਮਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਮਾਧੀ ਦੀ ਅਵਸਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਸਮਾਧੀ ਉਹ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਵਿਚਾਰ, ਮਨਨ, ਆਨੰਦ ਅਤੇ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਵੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਇੱਕ ਹੋਰ ਸਮਾਧੀ, ਜੋ ਰੋਕ ਲੈਣ ਦੀ ਕਲਾ ਰਾਹੀਂ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਬਾਕੀ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਕੁਝ ਜੀਵ ਜਿਹੜੇ ਸਰੀਰ-ਰਹਿਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸੰਸਕਾਰ ਹੀ ਕਾਰਣ ਬਣਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੋਰਾਂ ਲਈ, ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਉਤਸ਼ਾਹ, ਸਾਵਧਾਨੀ, ਸਮਾਧੀ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨੇੜੇ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਅਭਿਆਸ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਕੋਈ ਕੋਮਲ, ਮਧਯਮ ਜਾਂ ਤੀਬਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੀ ਭਗਤੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਇਹ ਅਵਸਥਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਈਸ਼ਵਰ ਇੱਕ ਵਿਲੱਖਣ ਆਤਮਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਦੇ ਦੁੱਖ, ਕਰਮ, ਫਲ ਜਾਂ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨਾਲ ਛੋਹਿਆ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦਾ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਸਰਵਗਿਆਤਾ ਦਾ ਬੀਜ ਅਤੁੱਲ ਹੈ। ਉਹ ਕਾਲ ਤੋਂ ਪਰੇ, ਸਦੀਵ ਅਚਲ, ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਵੀ ਅਧਿਆਪਕ ਹੈ। ਉਸਦੀ ਪਹਿਚਾਣ 'ਓਮ' ਅੱਖਰ ਹੈ। ਇਸ 'ਓਮ' ਦੀ ਜਪ ਅਤੇ ਉਸਦੇ ਅਰਥ ਉੱਤੇ ਮਨਨ ਕਰਨ ਨਾਲ, ਅੰਦਰੂਨੀ ਚੇਤਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪਰ ਮਨ ਦੀ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਕਈ ਵਾਰ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ—ਬਿਮਾਰੀ, ਆਲਸ, ਸੰਦੇਹ, ਅਸਾਵਧਾਨੀ, ਆਲਸੀਪਣ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਅਸਮਰਥਤਾ, ਗਲਤ ਸਮਝ, ਅਵਸਥਾ ਨੂੰ ਨਾ ਪਾ ਸਕਣਾ, ਅਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਛਿੱਦ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਦੁੱਖ, ਹਤਾਸਾ, ਸਰੀਰ ਦਾ ਕੰਬਣਾ ਅਤੇ ਸਾਹ-ਵਿਚ ਸਾਹ ਦੀ ਗੜਬੜ ਵੀ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਨੂੰ ਦੂਰ ਕਰਨ ਲਈ, ਕਿਸੇ ਇੱਕ ਤੱਤ ਦੀ ਅਭਿਆਸ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਨਾਲ, ਜੇ ਅਸੀਂ ਸੁਖੀ, ਦੁਖੀ, ਪੁੰਨਵਾਨ ਜਾਂ ਪਾਪੀ ਪ੍ਰਤੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਦਇਆ, ਮੁਬਾਰਕਬਾਦੀ ਅਤੇ ਸਮਦ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਪੈਦਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸਦੇ ਇਲਾਵਾ, ਸਾਹ ਦੇ ਨਿਕਾਸ ਅਤੇ ਰੋਕ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਇੰਦ੍ਰੀ ਵਿਸ਼ੇ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਮਨ ਦੀ ਗਤੀ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਮਨ ਰਾਹੀਂ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਵੈਰਾਗੀ ਵਿਅਕਤੀ ਵਲ ਮਨ ਲਾ ਕੇ, ਜਾਂ ਸੁਪਨੇ ਜਾਂ ਨੀਂਦ ਵਿੱਚ ਆਈ ਗਿਆਨ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕੇਂਦਰਤ ਕਰਕੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਨ ਲੱਗੇ, ਉਸ ਉੱਤੇ ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ ਵੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਪੂਰਾ ਸੰਯਮ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਤਾਕਤ ਸਭ ਤੋਂ ਛੋਟੀ ਕਣ ਤੋਂ ਲੈ ਕੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਵਸਤੂ ਤੱਕ ਫੈਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਦੇ ਵਿਕਾਰ ਥਮ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਹ ਮਨ ਇਕ ਨਿਰਮਲ ਮਣਕਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ, ਦੇਖਣ ਦੀ ਕ੍ਰਿਆ ਅਤੇ ਦੇਖੀ ਗਈ ਵਸਤੂ ਦੇ ਰੰਗ ਵਿੱਚ ਰੰਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਸਮਾਧੀ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ, ਅਰਥ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇ ਸੰਕਲਪਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਯਾਦਾਸ਼ਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨ ਆਪਣੇ ਆਪ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਸ਼ੇ ਹੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈ—ਇਹ ਹੈ ਨਿਰਵਿਚਾਰ ਸਮਾਧੀ। ਇਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਉੱਤੇ ਵੀ, ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ ਜਾਂ ਬਿਨਾ ਵਿਚਾਰ ਦੇ ਸਮਾਧੀ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਸੂਖਮ ਵਿਸ਼ਾ ਉਹ ਹੈ ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਜਾਂਦੀ। ਇਹ ਸਾਰੀਆਂ ਅਵਸਥਾਵਾਂ ਬੀਜ ਵਾਲੀ ਸਮਾਧੀ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਮਨ ਵਿਚਾਰ-ਰਹਿਤ ਸਮਾਧੀ 'ਤੇ ਪੂਰਾ ਸੰਯਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੰਦਰਲੀ ਆਤਮਾ ਦੀ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਤਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਗਿਆਨ ਸੱਚ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਗਿਆਨ, ਜੋ ਇਸ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਿੱਧਾਂਤ ਜਾਂ ਤਰਕ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਣ ਵਾਲੇ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਿਸੇ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ ਵਿਸ਼ੇ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਸਮਾਧੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਸੰਸਕਾਰ, ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਸੰਸਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕ ਦਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਯੋਗੀ ਦਾ ਮਨ ਸ਼ੁੱਧ, ਸਥਿਰ ਤੇ ਪਰਮ ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।