ତସ୍ଯାପି ନିରୋଧେ ସର୍ଵନିରୋଧାନ୍ ନିର୍ବୀଜଃ ସମାଧିଃ
ଏହି ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଚିଞ୍ଚଳତା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବୀଜ ବିନା ସମାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ତପଃସ୍ଵାଧ୍ଯାଯେଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାନି କ୍ରିଯାଯୋଗଃ
ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଭଗବାନଙ୍କୁ ଶରଣ ନେବା—ଏହିମାନେ କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗ।
ସମାଧିଭାଵନାର୍ଥଃ କ୍ଲେଶତନୂକରଣାର୍ଥଶ୍ ଚ
ଏହିଠାରେ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ହେଉଛି ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଓ ଦୁଃଖକୁ କମେଇବା।
ଅଵିଦ୍ଯାସ୍ମିତାରାଗଦ୍ଵେଷାଭିନିଵେଶାଃ କ୍ଲେଶାଃ
ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର, ଆସକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଜୀବନରେ ଆଠୁଟି ଧରିବା—ଏମାନେ ଦୁଃଖର କାରଣ।
ଅଵିଦ୍ଯା କ୍ଷେତ୍ରମ୍ ଉତ୍ତରେଷାଂ ପ୍ରସୁପ୍ତତନୁଵିଚ୍ଛିନ୍ନୋଦାରାଣାମ୍
ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକର ମୂଳ ଭୂମି, ସେଗୁଡ଼ିକ କେବେ ଶୟନ ଅବସ୍ଥାରେ, କେବେ ଅତି କମ୍, କେବେ ବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଓ କେବେ ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭାବେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ।
ଅନିତ୍ଯାଶୁଚିଦୁଃଖାନାତ୍ମସୁ ନିତ୍ଯଶୁଚିସୁଖାତ୍ମଖ୍ଯାତିର୍ ଅଵିଦ୍ଯା
ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅଶୁଚି, ଦୁଃଖ ଓ ନିଜ ନୁହେଁ ବସ୍ତୁକୁ ଯେଉଁମାନେ ସ୍ଥାୟୀ, ଶୁଭ୍ର, ସୁଖ ଓ ନିଜ ବୋଲି ଭାବନ୍ତି, ସେଇ ଅଜ୍ଞାନ।
ଦୃଗ୍ଦର୍ଶନଶକ୍ତ୍ଯୋର୍ ଏକାତ୍ମତେଵାସ୍ମିତା
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଶକ୍ତିକୁ ଏକାଟିଏ ବୋଲି ଭାବିବାକୁ ଅହଂକାର କୁହାଯାଏ।
ସୁଖାନୁଶଯୀ ରାଗଃ
ଯାହା ସୁଖରେ ଲାଗି ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ଆସକ୍ତି କୁହାଯାଏ।
ଦୁଃଖାନୁଶଯୀ ଦ୍ଵେଷଃ
ଯାହା ଦୁଃଖରେ ଲାଗି ରହିଥାଏ, ତାହାକୁ ଦ୍ୱେଷ କୁହାଯାଏ।
ସ୍ଵରସଵାହୀ ଵିଦୁଷୋ ଽପି ତଥା ରୂଢୋ ଽଭିନିଵେଶଃ
ଜୀବନରେ ଆଠୁଟି ଲାଗି ରହିବା ଭୟ ସ୍ୱାଭାବିକ ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ, ଏହା ଜ୍ଞାନୀଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧ୍ୟ ସେଇପରି ଦୃଢ଼ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ।
ତେ ପ୍ରତିପ୍ରସଵହେଯାଃ ସୂକ୍ଷ୍ମାଃ
ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁଃଖଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କ ମୂଳକୁ ଫେରାଇ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ।
ଧ୍ଯାନହେଯାସ୍ ତଦ୍ଵୃତ୍ତଯଃ
ଏହାର କ୍ରିୟାଶୀଳ ରୂପଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଛାଡ଼ିଦେବା ଉଚିତ।
କ୍ଲେଶମୂଲଃ କର୍ମାଶଯୋ ଦୃଷ୍ଟାଦୃଷ୍ଟଜନ୍ମଵେଦନୀଯଃ
ଦୁଃଖରେ ମୂଳ ଥିବା କର୍ମର ଫଳ ଦେଖାଯାଇଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉନଥିବା ଜନ୍ମରେ ଅନୁଭବ କରାଯାଏ।
ସତି ମୂଲେ ତଦ୍ଵିପାକୋ ଜାତ୍ଯାଯୁର୍ଭୋଗାଃ
ମୂଳ ଥିଲେ, ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମ, ଆୟୁଷ୍ୟ ଓ ଭୋଗ।
ତେ ହ୍ଲାଦପରିତାପଫଲାଃ ପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯହେତୁତ୍ଵାତ୍
ପୁଣ୍ୟ କିମ୍ବା ଅପୁଣ୍ୟ ହେବାରୁ, ସେଗୁଡ଼ିକର ଫଳ ହେଉଛି ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ପୀଡ଼ା।
ପରିଣାମତାପସଂସ୍କାରଦୁଃଖୈର୍ ଗୁଣଵୃତ୍ତିଵିରୋଧାଚ୍ ଚ ଦୁଃଖମ୍ ଏଵ ସର୍ଵଂ ଵିଵେକିନଃ
ଯେଉଁମାନେ ବିବେକଶୀଳ, ସେମାନେ ପରିବର୍ତ୍ତନ, ଚିନ୍ତା, ସଂସ୍କାର ଦୁଃଖ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ କିଛିକୁ ଦୁଃଖ ଭାବେ ଦେଖନ୍ତି।
ହେଯଂ ଦୁଃଖମ୍ ଅନାଗତମ୍
ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିନଥିବା, ତାହାକୁ ରୋକିବା ଉଚିତ।
ଦ୍ରଷ୍ଟୃଦୃଶ୍ଯଯୋଃ ସଂଯୋଗୋ ହେଯହେତୁଃ
ଦେଖୁଥିବା ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବାର ଏକତା ହେଉଛି ରୋକିବାକୁ ଥିବା ଦୁଃଖର କାରଣ।
ପ୍ରକାଶକ୍ରିଯାସ୍ଥିତିଶୀଲଂ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯାତ୍ମକଂ ଭୋଗାପଵର୍ଗାର୍ଥଂ ଦୃଶ୍ଯମ୍
ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁ ଆଲୋକ, କ୍ରିୟା ଓ ନିଷ୍କ୍ରିୟତାର ଗୁଣ ଧାରଣ କରିଥାଏ, ଏହା ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟରୁ ଗଠିତ, ଏହା ଭୋଗ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅଛି।
ଵିଶେଷାଵିଶେଷଲିଙ୍ଗମାତ୍ରାଲିଙ୍ଗାନି ଗୁଣପର୍ଵାଣି
ଗୁଣମାନଙ୍କର ଚାରିଟି ଅବସ୍ଥା ଅଛି—ବିଶେଷ, ସାଧାରଣ, ଚିହ୍ନିତ ଓ ଅଚିହ୍ନିତ।
ଦ୍ରଷ୍ଟା ଦୃଶିମାତ୍ରଃ ଶୁଦ୍ଧୋ ଽପି ପ୍ରତ୍ଯଯାନୁପଶ୍ଯଃ
ଦେଖୁଥିବା ପୁରୁଷ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା, କିନ୍ତୁ ସେ ମନର ଧାରଣା ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ।
ତଦର୍ଥ ଏଵ ଦୃଶ୍ଯସ୍ଯାତ୍ମା
ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁର ସ୍ୱରୂପ କେବଳ ଏହି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ପାଇଁ ଅଛି।
କୃତାର୍ଥଂ ପ୍ରତି ନଷ୍ଟମ୍ ଅପ୍ଯ୍ ଅନଷ୍ଟଂ ତଦନ୍ଯସାଧାରଣତ୍ଵାତ୍
ଯେଉଁଠିକି ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୋଇଯାଏ, ସେଠି ପାଇଁ ଏହା ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଲୋକଙ୍କ ପାଇଁ ଅବଶେଷ ରହିଥାଏ, କାରଣ ଏହା ସମସ୍ତଙ୍କ ସାଧାରଣ।
ସ୍ଵସ୍ଵାମିଶକ୍ତ୍ଯୋଃ ସ୍ଵରୂପୋପଲବ୍ଧିହେତୁଃ ସଂଯୋଗଃ
ଆତ୍ମା ଓ ତାଙ୍କର ମାଲିକଙ୍କ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଜାଣିବା ପାଇଁ ଯୋଗ ହେଉଛି କାରଣ।
ତସ୍ଯ ହେତୁର୍ ଅଵିଦ୍ଯା
ଏହି ଯୋଗର କାରଣ ଅଜ୍ଞାନ।
ତଦଭାଵାତ୍ ସଂଯୋଗାଭାଵୋ ହାନଂ ତଦ୍ଦୃଶେଃ କୈଵଲ୍ଯମ୍
ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ଯୋଗ ଭଙ୍ଗ ହୁଏ; ଏହା ଦ୍ରଷ୍ଟାଙ୍କର ମୁକ୍ତି।
ଵିଵେକଖ୍ଯାତିର୍ ଅଵିପ୍ଲଵା ହାନୋପାଯଃ
ଅବିଚଳ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ଏହି ମୁକ୍ତିର ଉପାୟ।
ତସ୍ଯ ସପ୍ତଧା ପ୍ରାନ୍ତଭୂମିଃ ପ୍ରଜ୍ଞା
ତାଙ୍କର ପ୍ରଜ୍ଞା ସାତଟି ଧାପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ସୀମାକୁ ପହଞ୍ଚେ।
ଯୋଗାଙ୍ଗାନୁଷ୍ଠାନାଦ୍ ଅଶୁଦ୍ଧିକ୍ଷଯେ ଜ୍ଞାନଦୀପ୍ତିର୍ ଆ ଵିଵେକଖ୍ଯାତେଃ
ଯୋଗର ଅଂଶଗୁଡ଼ିକର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅଶୁଦ୍ଧି ନାଷ୍ଟ ହେଲେ, ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ।
ଯମନିଯମାସନପ୍ରାଣାଯାମପ୍ରତ୍ଯାହାରଧାରଣାଧ୍ଯାନସମାଧଯୋ ଽଷ୍ଟାଵ୍ ଅଙ୍ଗାନି
ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏହି ଅଠଟି ହେଉଛି ଯୋଗର ଅଂଶ।