ଦୁଃଖଦୌର୍ମନସ୍ଯାଙ୍ଗମେଜଯତ୍ଵଶ୍ଵାସପ୍ରଶ୍ଵାସା ଵିକ୍ଷେପସହଭୁଵଃ
ଦୁଃଖ, ମନମନ୍ଦ, ଦେହ କମ୍ପନ ଓ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଅସ୍ଥିରତା ବିକ୍ଷେପ ସହ ଆସେ।
ତତ୍ପ୍ରତିଷେଧାର୍ଥଂ ଏକତତ୍ତ୍ଵାଭ୍ଯାସଃ
ଏହାକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଏକ ତତ୍ତ୍ୱର ଅଭ୍ୟାସ ଆବଶ୍ୟକ।
ମୈତ୍ରୀକରୁଣାମୁଦିତୋପେକ୍ଷଣାଂସୁଖଦୁଃଖପୁଣ୍ଯାପୁଣ୍ଯଵିଷଯାଣାଂ ଭାଵନାତଶ୍ଚିତ୍ତପ୍ରସାଦନମ୍
ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ, ପୁଣ୍ୟବାନ୍, ଅପୁଣ୍ୟବାନ୍ ପ୍ରତି ମୈତ୍ରୀ, କରୁଣା, ଆନନ୍ଦ ଓ ଉଦାସୀନତା ଅନୁଭବ କଲେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ହୁଏ।
ପ୍ରଚ୍ଛର୍ଦନଵିଧାରଣାଭ୍ଯାଂ ଵା ପ୍ରାଣସ୍ଯ
କିମ୍ବା, ଶ୍ୱାସ ବାହାର କରିବା ଓ ଧରିବା ଦ୍ୱାରା।
ଵିଷଯଵତୀ ଵା ପ୍ରଵୃତ୍ତିରୁତ୍ପନ୍ନା ମନସଃ ସ୍ଥିତିନିବନ୍ଧନୀ
କିମ୍ବା, ମନରେ କୌଣସି ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପଲବ୍ଧି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ ଦେଇ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିପାରିବା।
ଵିଶୋକା ଵା ଜ୍ଯୋତିଷ୍ମତୀ
କିମ୍ବା, ଯେଉଁ ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଉଜ୍ଜ୍ୱଳ, ତାହା ଦ୍ୱାରା।
ଵୀତରାଗଵିଷଯଂ ଵା ଚିତ୍ତଂ
ଏଠାରେ ସେହି ମନକୁ ସୂଚିତ କରାଯାଏ ଯାହା ଆସକ୍ତି ଓ ବିରୋଧ ରହିତ — ଫର୍ଭାରଣା ବା ଅପସନ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ନହେଉଥାଏ।
ସ୍ଵପ୍ନନିଦ୍ରାଜ୍ଞାନାଲମ୍ବନମ୍ ଵା
ଅଥବା, ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରାରୁ ଆସୁଥିବା ଜ୍ଞାନରେ ମନକୁ ନିର୍ବିକଳ୍ପ କରିପାରିବା।
ଯଥାଭିମତଧ୍ଯାନାଦ୍ଵା
ଅଥବା, ନିଜର ଇଚ୍ଛା ଅନୁଯାୟୀ ଯେଉଁଠି ଧ୍ୟାନ କରିବାକୁ ଭଲ ଲାଗେ, ସେଠାରେ ମନକୁ ଲଗାଇପାରିବା।
ପରମାଣୁପରମମହତ୍ତ୍ଵାନ୍ତୋଽସ୍ଯ ଵଶୀକାରଃ
ଏହି ଅଧିକାର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରେଣୁଠାରୁ ଆରମ୍ଭ କରି ଅତ୍ୟନ୍ତ ବଡ଼ ଯାଏଁ ପ୍ରସାରିତ ହୁଏ।
କ୍ଷୀଣଵୃତ୍ତେର୍, ଅଭିଜାତସ୍ଯେଵ ମଣେର୍, ଗ୍ରହୀତୃଗ୍ରହଣଗ୍ରାହ୍ଯେଷୁତତ୍ସ୍ଥତଦଞ୍ଜନତାସମାପତ୍ତିଃ
ଯେତେବେଳେ ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ଶାନ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହା ଏମିତି ଏକ ନିର୍ମଳ ମଣି ଭଳି ହୁଏ, ଯେଉଁଥିରେ ଦେଖୁଥିବା, ଦେଖିବା କାମ, ଓ ଦେଖାଯାଉଥିବା ବସ୍ତୁର ରଙ୍ଗ ପ୍ରତିଫଳିତ ହୁଏ—ଏହିଠାରେ ଏକତା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।
ତତ୍ର ଶବ୍ଦାର୍ଥଜ୍ଞାନଵିକଲ୍ପୈଃ ସଂକୀର୍ଣା ସଵିତର୍କା ସମାପତ୍ତିଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁ ଧ୍ୟାନ ତର୍କ ସହିତ ହୁଏ, ସେଥିରେ ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଓ ଜ୍ଞାନ ଭାବନା ମିଶିଥାଏ।
ସ୍ମୃତିପରିଶୁଦ୍ଧୌ ସ୍ଵରୂପଶୂନ୍ଯେଵାର୍ଥମାତ୍ରନିର୍ଭାସା ନିର୍ଵିତର୍କା
ସ୍ମୃତି ଶୁଦ୍ଧ ହେଲେ, ମନ ନିଜର ରୂପକୁ ଭୁଲିଯାଏ, ଏବଂ କେବଳ ବସ୍ତୁ ମାତ୍ର ଚମକେ—ଏହିଠାରେ ତର୍କ ବିନା ଧ୍ୟାନ ହୁଏ।
ଏତଯୈଵ ସଵିଚାରା ନିର୍ଵିଚାରା ଚ ସୂକ୍ଷ୍ମଵିଷଯା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତା
ଏହି ଉପାୟ ଦ୍ୱାରା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ତର୍କ ସହିତ ଓ ତର୍କ ବିନା ଧ୍ୟାନ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ସୂକ୍ଷ୍ମଵିଷଯତ୍ଵଂ ଚାଲିଙ୍ଗପର୍ଯଵସାନମ୍
ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତୁର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଶେଷରେ ଚିହ୍ନ ବିନା ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ।
ତା ଏଵ ସବୀଜଃ ସମାଧିଃ
ଏହି ସମସ୍ତ ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ବୀଜ ସହିତ ସମାଧି।
ନିର୍ଵିଚାରଵୈଶାରଦ୍ଯେଽଧ୍ଯାତ୍ମପ୍ରସାଦଃ
ତର୍କ ବିନା ଧ୍ୟାନର ଦକ୍ଷତା ଆସିଲେ, ମନ ଏବଂ ଆତ୍ମା ଶୁଦ୍ଧ ଓ ସ୍ପଷ୍ଟ ହୁଏ।
ର୍ତଂଭରା ତତ୍ର ପ୍ରଜ୍ଞା
ସେଠାରେ ପ୍ରଜ୍ଞା ସୋମ୍ୟତାରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ — ପ୍ରଜ୍ଞାକୁ ଆତ୍ମାନୁୟନ ଶକ୍ତିରେ ପ୍ରବଳତା ମିଳିଛି ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଶ୍ରୁତାନୁମାନପ୍ରଜ୍ଞାଭ୍ଯାଂ ଅନ୍ଯଵିଷଯା ଵିଶେଷାର୍ଥତ୍ଵାତ୍
ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦ କିମ୍ବା ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସୁଥିବା ଜ୍ଞାନ ଠାରୁ ଭିନ୍ନ, କାରଣ ଏହା ଏକ ବିଶେଷ ବସ୍ତୁକୁ ନେଇ ଥାଏ।
ତଜ୍ଜଃ ସଂସ୍କାରୋଽନ୍ଯସଂସ୍କାରପ୍ରତିବନ୍ଧୀ
ଏହି ଧ୍ୟାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ସଂସ୍କାର ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାରକୁ ଅଟକାଇ ଦେଏ।
ତସ୍ଯାପି ନିରୋଧେ ସର୍ଵନିରୋଧାନ୍ନିର୍ବୀଜଃ ସମାଧିଃ
ଏହି ସଂସ୍କାର ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଚିଞ୍ଚଳତା ଶେଷ ହେବା ପରେ, ବୀଜ ବିନା ସମାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ।