ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରସ୍ତମ୍ଭଵୃତ୍ତିର୍ ଦେଶକାଲସଂଖ୍ଯାଭିଃ ପରିଦୃଷ୍ଟୋ ଦୀର୍ଘସୂକ୍ଷ୍ମଃ
ଏହାର ବାହ୍ୟ, ଅଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ରୋକିଥିବା ଗତିକୁ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଦେଖାଯାଏ, ଏହା ଦୀର୍ଘ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ।
ବାହ୍ଯାଭ୍ଯନ୍ତରଵିଷଯାକ୍ଷେପୀ ଚତୁର୍ଥଃ
ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ବାହ୍ୟ ଓ ଅଭ୍ୟନ୍ତର ବସ୍ତୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରେ।
ତତଃ କ୍ଷୀଯତେ ପ୍ରକାଶାଵରଣମ୍
ତାପରେ ଆଲୋକ ଉପରେ ଥିବା ଆବରଣ କ୍ଷୟ ପାଏ।
ଧାରଣାସୁ ଚ ଯୋଗ୍ଯତା ମନସଃ
ଏବଂ ମନ ଧ୍ୟାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ।
ସ୍ଵଵିଷଯାସଂପ୍ରଯୋଗେ ଚିତ୍ତସ୍ଵରୂପାନୁକାର ଇଵେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାଂ ପ୍ରତ୍ଯାହାରଃ
ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ବସ୍ତୁ ସହ ଯୋଗ ରଖିନଥିବାବେଳେ, ମନର ଭଳି ଆଚରଣ କରିଥାଏ, ଏହିଠାରେ ପ୍ରତ୍ୟାହାର ହୁଏ।
ତତଃ ପରମା ଵଶ୍ଯତେନ୍ଦ୍ରିଯାଣାମ୍
ତାପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସେ।
ଦେଶବନ୍ଧଶ୍ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ଧାରଣା
ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ କରିବାକୁ 'ଧାରଣା' କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ର ପ୍ରତ୍ଯଯୈକତାନତା ଧ୍ଯାନମ୍
ସେଠାରେ ଚିତ୍ତ ଏକାଗ୍ର ଭାବରେ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଲଗି ରହିଲେ, ଏହାକୁ 'ଧ୍ୟାନ' କୁହାଯାଏ।
ତଦ୍ ଏଵାର୍ଥମାତ୍ରନିର୍ଭାସଂ ସ୍ଵରୂପଶୂନ୍ଯମ୍ ଇଵ ସମାଧିଃ
ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ବସ୍ତୁଟି ମାତ୍ର ଆଲୋକିତ ହୁଏ, ନିଜ ସ୍ୱରୂପ ଯେପରି ଅନୁପସ୍ଥିତ ଲାଗେ, ଏହିଠାରେ ଯାହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ।
ତ୍ରଯମ୍ ଏକତ୍ର ସଂଯମଃ
ଏହି ତିନିଟି ଏକଠି ହେଲେ, ଏହାକୁ ସଂଯମ ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ତଜ୍ଜଯାତ୍ ପ୍ରଜ୍ଞାଲୋକଃ
ଏହାର ନିପୁଣତା ଦ୍ୱାରା ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ।
ତସ୍ଯ ଭୂମିଷୁ ଵିନିଯୋଗଃ
ଏହାର ବ୍ୟବହାର ବିଭିନ୍ନ ଅବସ୍ଥାରେ କରାଯାଏ।
ତ୍ରଯମ୍ ଅନ୍ତରଙ୍ଗଂ ପୂର୍ଵେଭ୍ଯଃ
ଏହି ତିନିଟି ପୂର୍ବବର୍ତ୍ତୀ ପ୍ରୟାସମାନଙ୍କଠାରୁ ଅଧିକ ଭିତର ଅଂଶ।
ତଦ୍ ଅପି ବହିରଙ୍ଗଂ ନିର୍ବୀଜସ୍ଯ
ଏହିମାନେ ମଧ୍ୟ ବୀଜଶୂନ୍ୟ ସମାଧି ସାମ୍ନାରେ ବାହ୍ୟ ଅଂଶ।
ଵ୍ଯୁତ୍ଥାନନିରୋଧସଂସ୍କାରଯୋର୍ ଅଭିଭଵପ୍ରାଦୁର୍ଭାଵୌ ନିରୋଧକ୍ଷଣଚିତ୍ତାନ୍ଵଯୋ ନିରୋଧପରିଣାମଃ
ଚିତ୍ତର ଭ୍ରମ ଓ ନିରୋଧ ସଂସ୍କାରମାନଙ୍କର ପ୍ରଭାବ ଓ ପ୍ରକଟତା, ଏବଂ ନିରୋଧ ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ଚିତ୍ତର ଏକତା, ଏହାକୁ ନିରୋଧର ପରିଣାମ କୁହାଯାଏ।
ତସ୍ଯ ପ୍ରଶାନ୍ତଵାହିତା ସଂସ୍କାରାତ୍
ଏହାର ପ୍ରବାହ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତ ରହେ।
ସର୍ଵାର୍ଥତୈକାଗ୍ରତଯୋଃ କ୍ଷଯୋଦଯୌ ଚିତ୍ତସ୍ଯ ସମାଧିପରିଣାମଃ
ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଚିତ୍ତର ଧ୍ୟାନ କିମ୍ବା ଏକ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଧ୍ୟାନର ହ୍ରାସ ଓ ଉଦୟ, ଏହା ସମାଧିର ପରିଣାମ।
ତତଃ ପୁନଃ ଶାନ୍ତୋଦିତୌ ତୁଲ୍ଯପ୍ରତ୍ଯଯୌ ଚିତ୍ତସ୍ଯୈକାଗ୍ରତାପରିଣାମଃ
ତାପରେ ଯେତେବେଳେ ଶାନ୍ତ ଓ ଉଦିତ ଭାବ ଦୁଇଟି ଚିତ୍ତରେ ସମାନ ହୁଏ, ସେଠି ଏକାଗ୍ରତାର ପରିଣାମ ଦେଖାଯାଏ।
ଏତେନ ଭୂତେନ୍ଦ୍ରିଯେଷୁ ଧର୍ମଲକ୍ଷଣାଵସ୍ଥାପରିଣାମା ଵ୍ଯାଖ୍ଯାତାଃ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଗୁଣ, ଚିହ୍ନ ଓ ଅବସ୍ଥାର ପରିଣାମ ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଇଛି।
ଶାନ୍ତୋଦିତାଵ୍ଯପଦେଶ୍ଯଧର୍ମାନୁପାତୀ ଧର୍ମୀ
ଯାହା ଶାନ୍ତ, ଉଦିତ ଓ ଅବ୍ୟକ୍ତ ଗୁଣମାନଙ୍କୁ ଅନୁସରଣ କରେ, ସେଠି ସେ ଧାରକ ଅଛି।
କ୍ରମାନ୍ଯତ୍ଵଂ ପରିଣାମାନ୍ଯତ୍ଵେ ହେତୁଃ
କ୍ରମର ଭିନ୍ନତା ହେଉଛି ପରିଣାମର ଭିନ୍ନତାର କାରଣ।
ପରିଣାମତ୍ରଯସଂଯମାଦ୍ ଅତୀତାନାଗତଜ୍ଞାନମ୍
ପରିଣାମର ତିନି ପ୍ରକାର ଉପରେ ସଂଯମ କଲେ, ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ।
ଶବ୍ଦାର୍ଥପ୍ରତ୍ଯଯାନାମ୍ ଇତରେତରାଧ୍ଯାସାତ୍ ସଂକରସ୍ ତତ୍ପ୍ରଵିଭାଗସଂଯମାତ୍ ସର୍ଵଭୂତରୁତଜ୍ଞାନମ୍
ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଓ ଭାବର ଏକାଉପରେ ଏକର ଭ୍ରମ ଦ୍ୱାରା ଗୋଲମାଳ ହୁଏ; ତାଙ୍କର ପୃଥକତା ଉପରେ ସଂଯମ କଲେ, ସମସ୍ତ ପ୍ରାଣୀଙ୍କର କଥା ବୁଝିବା ଶକ୍ତି ମିଳେ।
ସଂସ୍କାରସାକ୍ଷାତ୍କରଣାତ୍ ପୂର୍ଵଜାତିଜ୍ଞାନମ୍
ସଂସ୍କାରକୁ ସ୍ପଷ୍ଟ ଦେଖିଲେ, ପୂର୍ବଜନ୍ମର ଜ୍ଞାନ ମିଳେ।
ପ୍ରତ୍ଯଯସ୍ଯ ପରଚିତ୍ତଜ୍ଞାନମ୍
ଭାବ ଉପରେ ସଂଯମ କଲେ, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କର ମନ ଜାଣିପାରିବ।
ନ ଚ ତତ୍ ସାଲମ୍ବନଂ ତସ୍ଯାଵିଷଯୀଭୂତତ୍ଵାତ୍
କିନ୍ତୁ ଏହା ତାହାର ଆଧାରକୁ ଆବର୍ତ୍ତିତ କରେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ତାହାର ବିଷୟ ନୁହେଁ।
କାଯରୂପସଂଯମାତ୍ ତଦ୍ଗ୍ରାହ୍ଯଶକ୍ତିସ୍ତମ୍ଭେ ଚକ୍ଷୁଃପ୍ରକାଶାସଂପ୍ରଯୋଗେ ଽନ୍ତର୍ଧାନମ୍
ଦେହର ଆକୃତି ଉପରେ ଗଭୀର ଧ୍ୟାନ କଲେ, ଦେହକୁ ଦେଖିବାର ଶକ୍ତି ଅଟକିଯାଏ ଏବଂ ଚକ୍ଷୁ ଓ ଆଲୋକର ସଂଯୋଗ ଭଙ୍ଗ ହେଲେ, ମଣିଷ ଅଦୃଶ୍ୟ ହୋଇଯାଏ।
ସୋପକ୍ରମଂ ନିରୁପକ୍ରମଂ ଚ କର୍ମ ତତ୍ସଂଯମାଦ୍ ଅପରାନ୍ତଜ୍ଞାନମ୍ ଅରିଷ୍ଟେଭ୍ଯୋ ଵା
ଫଳଦାୟକ କିମ୍ବା ଅଫଳଦାୟକ କର୍ମ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ମୃତ୍ୟୁର ସମୟ ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ମିଳେ, କିମ୍ବା ଅପଶକୁନ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଏହି ଜ୍ଞାନ ଆସେ।
ମୈତ୍ର୍ଯାଦିଷୁ ବଲାନି
ମୈତ୍ରୀ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଗୁଣ ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ସେମାନଙ୍କ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ ଶକ୍ତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ।
ବଲେଷୁ ହସ୍ତିବଲାଦୀନି
ଶକ୍ତି ଉପରେ ଧ୍ୟାନ କଲେ, ହାତୀର ଶକ୍ତି ଓ ଏହା ସଦୃଶ ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ।