ଅଥ ଯୋଗାନୁଶାସନମ୍
ଏବେ ଯୋଗ ଶିକ୍ଷା ଆରମ୍ଭ ହେଉଛି।
ଯୋଗଶ୍ଚିତ୍ତଵୃତ୍ତିନିରୋଧଃ
ଯୋଗ ହେଉଛି ମନର ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରିବା।
ତଦା ଦ୍ରଷ୍ଟୁଃ ସ୍ଵରୂପେଽଵସ୍ଥାନମ୍
ତେବେ ଦର୍ଶକ ନିଜ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିଥାଏ।
ଵୃତ୍ତିସାରୂପ୍ଯଂ ଇତରତ୍ର
ମନ ଯେତେବେଳେ ତାହାର ଜ୍ଞାନାନୁଭୂତି ଉପାଦାନର ଆକାର ଧାରଣ କରେ — ଅର୍ଥାତ୍ ଯେତେଉଁଥିରେ ତାହା ପ୍ରଦର୍ଶିତ ପଦାର୍ଥକୁ ଦର୍ପଣ ଭଳି ପ୍ରତିବିମ୍ବ କରେ — ଏହାକୁ ବୃତ୍ତି-ସମାନତା ବୋଲି କୁହାଯାଏ।
ଵୃତ୍ତଯଃ ପଞ୍ଚତଯ୍ଯଃ କ୍ଲିଷ୍ଟା ଅକ୍ଲିଷ୍ଟାଃ
ମନର ଚଞ୍ଚଳତା ପାଞ୍ଚ ପ୍ରକାରର, ଏଗୁଡିକ କେବେ ଦୁଃଖଦାୟକ, କେବେ ଦୁଃଖ ନୁହେଁ।
ପ୍ରମାଣଵିପର୍ଯଯଵିକଲ୍ପନିଦ୍ରାସ୍ମୃତଯଃ
ସେଗୁଡିକ ହେଲେ: ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ, ଭ୍ରାନ୍ତି, କଳ୍ପନା, ନିଦ୍ରା ଓ ସ୍ମୃତି।
ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଷାନୁମାନାଗମାଃ ପ୍ରମାଣାନି
ସଠିକ୍ ଜ୍ଞାନ ଆସେ ଦୃଷ୍ଟି, ତର୍କ ଓ ଶ୍ରଦ୍ଧାଯୋଗୁଁ।
ଵିପର୍ଯଯୋ ମିଥ୍ଯାଜ୍ଞାନମ୍ ଅତଦ୍ରୂପପ୍ରତିଷ୍ଠଂ
ଭ୍ରାନ୍ତି ହେଉଛି ଭୁଲ ଜ୍ଞାନ, ଯାହା ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟ ସ୍ୱରୂପ ଉପରେ ନୁହେଁ।
ଶବ୍ଦଜ୍ଞାନାନୁପାତୀ ଵସ୍ତୁଶୂନ୍ଯୋ ଵିକଲ୍ପାଃ
କଳ୍ପନା ହେଉଛି କେବଳ ଶବ୍ଦ ଦ୍ୱାରା ଜଣାଯାଇଥିବା, କିନ୍ତୁ ବସ୍ତୁ ନଥିବା ଜ୍ଞାନ।
ଅଭାଵପ୍ରତ୍ଯଯାଲମ୍ବନା ଵୃତ୍ତିର୍ନିଦ୍ରା
ନିଦ୍ରା ହେଉଛି ଅସ୍ତିତ୍ୱ ନଥିବା ଭାବନା ଉପରେ ଭିତ୍ତି କରିଥିବା ଚଞ୍ଚଳତା।
ଅନୁଭୂତଵିଷଯାସଂପ୍ରମୋଷଃ ସ୍ମୃତିଃ
ସ୍ମୃତି ହେଉଛି ଅନୁଭବ କରାଯାଇଥିବା ବସ୍ତୁକୁ ଅକ୍ଷୁଣ୍ଣ ରଖିବା।
ଅଭ୍ଯାସଵୈରାଗ୍ଯାଭ୍ଯାଂ ତନ୍ନିରୋଧଃ
ଏହି ଚଞ୍ଚଳତାକୁ ଅଭ୍ୟାସ ଓ ବିରାଗ ଦ୍ୱାରା ନିୟନ୍ତ୍ରଣ କରାଯାଏ।
ତତ୍ର ସ୍ଥିତୌ ଯତ୍ନୋଽଭ୍ଯାସଃ
ଏଠାରେ ଦୃଢ଼ ଭାବେ ରହିବା ପାଇଁ ଚେଷ୍ଟା କରିବାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କୁହାଯାଏ।
ସ ତୁ ଦୀର୍ଘକାଲନୈରନ୍ତର୍ଯସତ୍କାରାସେଵିତୋ ଦୃଢଭୂମିଃ
ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ଦୀର୍ଘ ସମୟ ଧରି, ଅବିରତ ଓ ଭକ୍ତି ସହିତ କଲେ ଦୃଢ଼ ଭିତି ହୁଏ।
ଦୃଷ୍ଟାନୁଶ୍ରଵିକଵିଷଯଵିତୃଷ୍ଣସ୍ଯ ଵଶୀକାରସଂଜ୍ଞା ଵୈରାଗ୍ଯମ୍
ଦେଖିଥିବା କିମ୍ବା ଶୁଣିଥିବା ବସ୍ତୁରେ ଆସକ୍ତି ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣକୁ ବିରାଗ କୁହାଯାଏ।
ତତ୍ପରଂ ପୁରୁଷଖ୍ଯାତେର୍ଗୁଣଵୈତୃଷ୍ଣ୍ଯଂ
ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଗୁଣଗୁଡିକୁ ମଧ୍ୟ ଅସ୍ପୃହ କରିବା ଉଚ୍ଚତମ ବିରାଗ।
ଵିତର୍କଵିଚାରାନନ୍ଦାସ୍ମିତାରୂପାନୁଗମାତ୍ସଂପ୍ରଜ୍ଞାତଃ
ବିଚାର, ଚିନ୍ତନ, ଆନନ୍ଦ ଓ 'ମୁଁ' ଭାବ ସହିତ ଯୋଗ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ।
ଵିରାମପ୍ରତ୍ଯଯାଭ୍ଯାସପୂର୍ଵଃ ସଂସ୍କାରଶେଷୋଽନ୍ଯଃ
ବିରତିର ଅଭ୍ୟାସ ପରେ ଯେଉଁ ଯୋଗ ରହିଯାଏ, ସେଠାରେ କେବଳ ସଂସ୍କାର ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ।
ଭଵପ୍ରତ୍ଯଯୋ ଵିଦେହପ୍ରକୃତିଲଯାନାଂ
ଯେଉଁମାନେ ଦେହବିହୀନ କିମ୍ବା ପ୍ରକୃତିରେ ଲୟ ହୋଇଯାନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱର ଗୁପ୍ତ ଆଶା ହିଁ କାରଣ ହୁଏ।
ଶ୍ରଦ୍ଧାଵୀର୍ଯସ୍ମୃତିସମାଧିପ୍ରଜ୍ଞାପୂର୍ଵକ ଇତରେଷାଂ
ଅନ୍ୟମାନେ ଶ୍ରଦ୍ଧା, ପ୍ରୟାସ, ସ୍ମୃତି, ଧ୍ୟାନ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଏହାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି।
ତୀଵ୍ରସଂଵେଗାନାଂ ଆସନ୍ନଃ
ଯେତେବେଳେ ଇଚ୍ଛା-ତ୍ରିବେଦନା ଅତ୍ୟନ୍ତ ତୀବ୍ର ଓ ତ୍ୱରିତ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ନିକଟବର୍ତ୍ତୀ କିମ୍ବା ଆସନ୍ନ ଭାବେ ବର୍ଣ୍ଣିତ କରାଯାଏ — ଏହାର ଶକ୍ତି ଓ ଗତି ସେଗୁଡ଼ିକୁ ପ୍ରକଟିତ ହେବାକୁ ନିକଟ କରିଦିଏ।
ମୃଦୁମଧ୍ଯାଧିମାତ୍ରତ୍ଵାତ୍ତତୋଽପି ଵିଶେଷଃ
ଏହିମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ମଧୁର, ମଧ୍ୟମ ଓ ଅତି ଉତ୍ସାହ ଅନୁସାରେ ଭିନ୍ନତା ଦେଖାଯାଏ।
ଈଶ୍ଵରପ୍ରଣିଧାନାଦ୍ଵା
କିମ୍ବା, ପ୍ରଭୁଙ୍କୁ ଶରଣ ନେଇ ମଧ୍ୟ ଏହା ସମ୍ଭବ।
କ୍ଲେଶକର୍ମଵିପାକାଶଯୈରପରାମୃଷ୍ଟଃ ପୁରୁଷଵିଶେଷ ଈଶ୍ଵରଃ
ଈଶ୍ୱର ହେଉଛନ୍ତି ଏମିତି ଏକ ବିଶେଷ ପୁରୁଷ, ଯିଏ କଷ୍ଟ, କର୍ମ, ଫଳ ଓ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ଅସ୍ପୃଶ୍ୟ।
ତତ୍ର ନିରତିଶଯଂ ସର୍ଵଜ୍ଞବୀଜଂ
ତାଙ୍କରେ ସମସ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଅତିଶୟ ବୀଜ ଅଛି।
ପୂର୍ଵେଷାଂ ଅପି ଗୁରୁଃ କାଲେନାନଵଚ୍ଛେଦାତ୍
ସେ ପୁରୁଣା ମହାନ୍ତମାନଙ୍କର ମଧ୍ୟ ଗୁରୁ, କାଳରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ।
ତସ୍ଯ ଵାଚକଃ ପ୍ରଣଵଃ
ତାଙ୍କର ପ୍ରତୀକ ହେଉଛି ପ୍ରଣବ ଧ୍ୱନି।
ତଜ୍ଜପସ୍ତଦର୍ଥଭାଵନମ୍
ଏହି ଧ୍ୱନିର ଜପ ଓ ତାହାର ଅର୍ଥ ଉପରେ ଚିନ୍ତନ।
ତତଃ ପ୍ରତ୍ଯକ୍ଚେତନାଧିଗମୋଽପ୍ଯନ୍ତରାଯାଭାଵଶ୍ଚ
ଏହା ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ମୁଖୀ ଚେତନା ଓ ବାଧାର ଅଭାବ ହୁଏ।
ଵ୍ଯାଧିସ୍ତ୍ଯାନସଂଶଯପ୍ରମାଦାଲସ୍ଯାଵିରତିଭ୍ରାନ୍ତିଦର୍ଶନାଲବ୍ଧଭୁଉମିକତ୍ଵାନଵସ୍ଥିତତ୍ଵାନି ଚିତ୍ତଵିକ୍ଷେପାସ୍. ତେଽନ୍ତରାଯାଃ
ରୋଗ, ଅଳସ୍ୟ, ସନ୍ଦେହ, ଅବିଧାନ, ଅଳସତା, ଅନିୟମିତତା, ଭ୍ରାନ୍ତି, ଅବସ୍ଥା ପ୍ରାପ୍ତିରେ ବିଫଳତା ଓ ଅସ୍ଥିରତା—ଏହିମାନେ ମନର ବିକ୍ଷେପ ଓ ବାଧା।