ଏକ ଦିନ ଏକ ଶିଷ୍ୟ ତାଙ୍କ ଗୁରୁଙ୍କ ପାଖରେ ଯାଇ ପ୍ରଶ୍ନ କଲେ, “ଗୁରୁଦେବ, ମୋତେ ଦୟା କରି ଧ୍ୟାନ, ନିୟମ ଓ ଆତ୍ମସାଧନାର ମହତ୍ତ୍ୱ ବୁଝାନ୍ତୁ।” ଗୁରୁ ଶାନ୍ତ ହସରେ କହିଲେ, “ପ୍ରଥମେ ଆମେ ଜୀବନର ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ଅନୁସରଣ କରିବା ଶିଖିବା ଉଚିତ। ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅପରିଗ୍ରହ, ଅସ୍ତେୟ ଓ ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ହେଉଛି ଆମ ପ୍ରତିବନ୍ଧନ। ଏହି ମହାବ୍ରତଗୁଡିକ ଜାତି, ସ୍ଥାନ, କାଳ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିର୍ବିକାର, ସମସ୍ତଙ୍କ ପାଇଁ ଲାଗୁ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଆମେ ନିୟମ ଅନୁସରଣ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଶୂଚିତା, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ହେଉଛି ନିୟମ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅସୁଭିଚାରରେ ବିଚଳିତ ହୁଏ, ତେବେ ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବ ଉପଜିବା ଉଚିତ। ଅସୁଭିଚାର—ଯଥା ହିଂସା, ଯେଉଁଥିରେ ନିଜେ କରିବା, ଅନ୍ୟକୁ କରାଇବା, କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କରିବା; ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ ଓ ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ; ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର—ଏହି ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଆଣିଥାଏ। ଏହିପରି ଚିନ୍ତା ଆସିଲେ ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବକୁ ଉପଜିବା ଉଚିତ। ଯେତେବେଳେ କୌଣସି ଜଣେ ଅହିଂସାରେ ଦୃଢ଼ ହୁଏ, ତାଙ୍କ ସାନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ବିରୋଧ ଶମିତ ହୁଏ। ସତ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, କାର୍ଯ୍ୟ ସଫଳ ହୁଏ। ଅସ୍ତେୟରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଶକ୍ତି ଉପଜିବା। ଅପରିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଜନ୍ମର କାରଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟା ବିଷୟରେ ଜ୍ଞାନ ଉପଜିବା। ଶୂଚିତା ଅନୁସରଣ କରିଲେ ନିଜ ଦେହ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଏବଂ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ବିରତି ଆସିଥାଏ। ଏହିପରି ଶୂଚିତାର ଫଳରେ ମନ ଚିତ୍ତ ଶୁଭ୍ର, ହୃଦୟ ଶାନ୍ତ, ଏକାଗ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆତ୍ମସାଧନା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ଉପଜାଏ। ସନ୍ତୋଷ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ଅତିରିକ୍ତ ଆନନ୍ଦ ମିଳେ। ତପ ଅନୁସରଣ କରିଲେ ଦୂଷିତି ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ କରିଲେ ନିଜ ପ୍ରିୟ ଦେବତା ସହ ଏକତ୍ୱ ଉପଜାଏ। ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ କରିଲେ ସମାଧିର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଏହାପରେ ଗୁରୁ କହିଲେ, “ଯୋଗର ଆସନ ଦୃଢ଼ ଓ ସୁବିଧାଜନକ ହୁଏ। ଏହା ଚେଷ୍ଟାର ଶିଥିଳତା ଓ ଅନନ୍ତରେ ଆବେଶ ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱର ପ୍ରଭାବ ମନକୁ ବିଚଳିତ କରିପାରେ ନାହିଁ। ଏହିପରି ଆସନରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ନିୟମିତ ଚଳାଚଳ—ପ୍ରଣାୟାମ ହୁଏ। ଏହି ପ୍ରଣାୟାମର ବାହ୍ୟ, ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ନିରୋଧ ଚଳାଚଳ ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁଯାୟୀ ଦୀର୍ଘ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ। ଚତୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ପ୍ରଣାୟାମ ପ୍ରକୃତି ଓ ଅପ୍ରକୃତିକୁ ଉତ୍କ୍ରମ କରେ। ଏହା ପରେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉପରେ ଚାପ କମିଯାଏ। ମନ ଏକାଗ୍ର ହେବା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିବୃତି ହେଉଛି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟଗୁଡିକ ନିଜ ଉପାଦାନ ସହ ଲିପ୍ତ ହେବାକୁ ଅସ୍ୱୀକାର କରି, ମନର ଚରିତ୍ର ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ଉତ୍ତମ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଆସିଥାଏ। ଏବେ ଗୁରୁ ଶିଷ୍ୟକୁ ଧ୍ୟାନ ବିଷୟରେ କହିଲେ, “ଧ୍ୟାନ ହେଉଛି ମନକୁ ଏକ ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ସ୍ଥାନରେ ବାନ୍ଧିବା। ଏହି ଧ୍ୟାନରେ ଅବିରତ ଚେତନା ଏକ ଉପାଦାନ ଉପରେ ବହିଥାଏ, ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ମେଡିଟେସନ କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ କେବଳ ଉପାଦାନ ଦୀପ୍ତ ହୁଏ ଓ ନିଜ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ଅପରାଧିତ ଦିଖେ, ସେହି ଅବସ୍ଥାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ତିନିଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ—ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି—ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଯୋଗ କରିଲେ ସମ୍ୟମ ହୁଏ। ଏହାର ଦୃଢ଼ତାରୁ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉପଜାଏ। ଏହାକୁ ବିଭିନ୍ନ ଅନ୍ତର୍ଗତ ତଳରେ ଲାଗୁ କରାଯାଏ। ଏହି ତିନିଟି ଅନୁଷ୍ଠାନ ପୂର୍ବ ଅଭ୍ୟାସଗୁଡିକୁ ତୁଳନାରେ ଅଧିକ ଅନ୍ତର୍ଗତ। ତଥାପି, ଏହିଗୁଡିକ ନିର୍ବୀଜ ସମାଧି ସମ୍ପର୍କରେ ବାହ୍ୟ। ମନର ବିକ୍ଷେପ ଓ ନିଗ୍ରହର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଏବଂ ନିଗ୍ରହର ମୁହୂର୍ତ୍ତରେ ମନର ଅନ୍ତଃସଂସ୍କାର ଏହି ନିଗ୍ରହର ରୂପାନ୍ତର। ଏହାର ଧାରା ଶାନ୍ତ ହୁଏ ଏହି ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା। ମନର ଏକାଗ୍ରତାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ଓ ଉତ୍ପନ୍ନ ଅବସ୍ଥାର ହ୍ରାସ ଓ ଉଦୟ ହେଉଛି ସମାଧିର ରୂପାନ୍ତର। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଶାନ୍ତ ଓ ଉଦୟ ଦୁଇଟି ସଂସ୍କାର ସମାନ ହେଲେ, ଏହା ଏକାଗ୍ରତାର ରୂପାନ୍ତର। ଏହି ଦ୍ୱାରା ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ଲକ୍ଷଣ, ଚିହ୍ନ ଓ ଅବସ୍ଥାର ରୂପାନ୍ତର ବୁଝାଯାଏ। ଏହି ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ତାଙ୍କର ଶାନ୍ତ, ଉଦୟ ଓ ଅପ୍ରକଟ ଲକ୍ଷଣକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥାଏ।” ଗୁରୁଙ୍କ କଥା ଶୁଣି ଶିଷ୍ୟର ମନ ଏକାଗ୍ର ହେଲା, ନିଜ ଜୀବନରେ ଏହି ନିୟମ ଓ ନିଷେଧ ଅନୁସରଣ କରି ଆତ୍ମସାଧନାର ନିଶ୍ଚୟ କଲା।