ଦୃଷ୍ଟା, ଅର୍ଥାତ୍ ଆତ୍ମା, ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ, ଯଦିଓ ସେ ମନର ଗ୍ରହଣ କ୍ଷମତା ଦ୍ୱାରା ଦେଖେ। ଯାହା ଦେଖାଯାଏ, ସେଥିର ମୂଳ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ମାତ୍ର ଦୃଷ୍ଟା ପାଇଁ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଯେଉଁ ଲୋକ ଚୂଡ଼ାନ୍ତ ଲକ୍ଷ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି ଦୃଶ୍ୟ ଅପରିଗ୍ରହ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠାରେ ଏହି ସାଧାରଣ ଅନୁଭୂତି ରହିଛି, ସେଉଁଠି ଏହା ଅବଶିଷ୍ଟ ରହିଥାଏ। ଦୃଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ଏହି ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ନିଜର ଶକ୍ତି ଓ ମାଲିକ ଭାବର ସ୍ୱରୂପ ଉପଲବ୍ଧିର କାରଣ ହୁଏ। ଏହି ଯୋଗର ମୂଳ କାରଣ ଅବିଦ୍ୟା। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅବିଦ୍ୟା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏହି ଯୋଗ ବିଲୁପ୍ତ ହୁଏ; ଏହିଏ ଦୃଷ୍ଟାର ମୁକ୍ତି। ଏହି ବିୟୋଗ ପାଇଁ ଅବିଚଳ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ଏକମାତ୍ର ଉପାୟ। ଏପରେ, ବ୍ୟକ୍ତି ଜ୍ଞାନର ସପ୍ତ ଅନ୍ତିମ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦୂଷିତତା ନଶ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦିତ ହୁଏ। restraint (ୟମ), observance (ନିୟମ), posture (ଆସନ), breath control (ପ୍ରାଣାୟାମ), withdrawal (ପ୍ରତ୍ୟାହାର), concentration (ଧାରଣା), meditation (ଧ୍ୟାନ), ଓ absorption (ସମାଧି) — ଏହି ଅଠ ଅଙ୍ଗ ହେଉଛି ଯୋଗର ମୂଳ ଅଂଶ। ଯମରେ ଅଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ। ଏହିମାନେ ଏମିତି ମହାବ୍ରତ, ଯାହା କୌଣସି ଜନ, ସ୍ଥାନ, କାଳ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତି ଦ୍ୱାରା ସୀମିତ ନୁହେଁ। ନିୟମ ଅର୍ଥାତ୍ ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଅସୁଭାବିକ ଚିନ୍ତାରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ବିପରୀତ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଅହିଂସାଭାବ, ଯାହା କାର୍ଯ୍ୟ, ପ୍ରେରଣା କିମ୍ବା ସମ୍ମତି ଦ୍ୱାରା ହେଉ, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ, ମୋହ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ଅବସ୍ଥାରେ ଅନେକ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ; ଏହିପରି ଚିନ୍ତାର ବିପରୀତ ଚିନ୍ତାକୁ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଯେଉଁଠାରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଅହିଂସାରେ ସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେଠାରେ ଶତୃତା ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ। ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ କାର୍ଯ୍ୟ ଫଳ ଦେଉଛି। ଅସ୍ତେୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲେ ତେଜ ଉପଜାଏ। ଅପରିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ଼ ହେଲେ ଜନ୍ମର କାରଣ ଓ ରହସ୍ୟ ଉଦ୍ଘାଟିତ ହୁଏ। ଶୌଚ ଦ୍ୱାରା ନିଜ ଦେହ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସ୍ପର୍ଶରୁ ଦୂରତା ଉପଜାଏ। ଏହାର ଫଳରେ ମନର ପ୍ରସ୍ତାରତା, ଆନନ୍ଦ, ଏକାଗ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆତ୍ମସାକ୍ଷାତ୍କାର ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ଉପଜାଏ। ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ଣ୍ଣ ସୁଖ ମିଳେ। ତପସ୍ ଦ୍ୱାରା ଦୂଷିତତା ନଶ୍ଟ ହୋଇ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟଦେବତା ସହ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସମାଧିର ସିଦ୍ଧି ହୁଏ। ଆସନ ଅର୍ଥାତ୍ ଶାନ୍ତ ଓ ସୁବିଧାଜନକ ଅବସ୍ଥା। ଏହି ଅବସ୍ଥା ଚେଷ୍ଟାର ଶିଥିଳତା ଓ ଅନନ୍ତ ରେ ଲୀନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ଲାଭ ହୁଏ। ଏପରେ ବ୍ୟକ୍ତି ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ବରେ ବିକ୍ଷୁବ୍ଧ ହୁଏ ନାହିଁ। ଏହି ଦୃଢ଼ତା ପରେ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ନିୟମିତ ପ୍ରବାହ ପ୍ରାଣାୟାମ ଭାବରେ ଅଭିହିତ ହୁଏ। ଏହାର ଚଳନ ବାହ୍ୟ, ଆଭ୍ୟନ୍ତର ଓ ଅବରୁଦ୍ଧ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ, ସ୍ଥାନ, ସମୟ ଓ ସଂଖ୍ୟା ଅନୁସାରେ ଏହା ଦୀର୍ଘ ଓ ସୂକ୍ଷ୍ମ ହୁଏ। ଚଥୁର୍ଥ ପ୍ରକାର ଏହି ବାହ୍ୟ ଓ ଆଭ୍ୟନ୍ତର ବସ୍ତୁକୁ ଅତିକ୍ରମ କରିଯାଏ। ଏହା ପରେ ଜ୍ଞାନର ଉପରେ ଥିବା ଆବରଣ କମିଯାଏ। ଏବଂ ମନ ଧାରଣା ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟ ହୁଏ। ପ୍ରତ୍ୟାହାର ଅର୍ଥାତ୍ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନେ ନିଜ ଅଲମ୍ବନ ବିଷୟରେ ନ ଲଗି, ମନର ସ୍ୱଭାବକୁ ଅନୁସରଣ କରିଥିବା ପରି ହୁଏ। ଏହା ପରେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ସର୍ବୋଚ୍ଚ ଅଧିକାର ଆସେ। ଧାରଣା ଅର୍ଥାତ୍ ମନକୁ ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଧାରଣ କରିବା। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଅବିଚ୍ଛିନ୍ନ ଚେତନା ଧାରା ଯେଉଁଠି ବିଷୟ ଉପରେ ଅନୁବୃତ୍ତି ହୁଏ, ସେହିଏ ଧ୍ୟାନ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ କେବଳ ବିଷୟ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ, ଆତ୍ମା ଅନୁପସ୍ଥିତ ପରି ଲାଗେ, ଏହିଏ ସମାଧି। ଏହି ତିନୋଟି ଏକ ସ୍ଥାନରେ ଲାଗୁ ହେଲେ, ସେହିଏ ସମ୍ୟମ।