ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ସୂତ୍ରଗୁଡ଼ିକର ଅନୁସ୍ଥାନରେ, ରୂପାନ୍ତରଣ ଓ ମୁକ୍ତିର ଏକ ଗଭୀର ଗଳ୍ପ ଖୋଲିଯାଏ। ମନୁଷ୍ୟର ଜୀବନରେ ଥିବା ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଲେଶଗୁଡ଼ିକୁ ତାଙ୍କର ମୂଳକୁ ଫେରାଇ ଶାନ୍ତ କରିବାକୁ ପଡ଼େ। ଏହି କ୍ଲେଶମାନେ ଯେତେବେଳେ କ୍ରିୟାଶୀଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାନ୍ତି, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଆବଶ୍ୟକ। ଏହି କ୍ଲେଶମୂଳକ କର୍ମବୀଜ ଦେଖାଯାଏ ଏହି ଜନ୍ମରେ କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ଅନେକ ଜନ୍ମରେ ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହି ମୂଳ ଥାଏ, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମ, ଆୟୁ ଓ ଅନୁଭୂତି। ଏହି କର୍ମଫଳ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାରଣରୁ ଆନନ୍ଦ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଦେଇଥାଏ। ଯେଉଁମାନେ ବିବେକଶୀଳ, ସେମାନେ ଦେଖନ୍ତି—ସମସ୍ତ ଜଗତ ଦୁଃଖମୟ, କାରଣ ଏଠାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବେଦନା, ଚିନ୍ତା, ସଂସ୍କାରର ଦୁଃଖ ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ରହିଛି। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିନଥିଲା, ତାହାକୁ ଏଠାରେ ରୋଧ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦୃଶ୍ୟର ସଂଯୋଗ। ଦୃଶ୍ୟର ସ୍ୱରୂପ ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, କ୍ରିୟା ଓ ନିର୍ଜ୍ଜିବତାର ମିଶ୍ରଣ, ଏହା ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟମାନଙ୍କର ଗଠନ ଓ ଏହା ଅନୁଭୂତି ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି। ଏହି ଗୁଣମାନେ କେବେ ନିର୍ଦିଷ୍ଟ, କେବେ ସାଧାରଣ, କେବେ ଚିହ୍ନିତ, କେବେ ଅଚିହ୍ନିତ ଅବସ୍ଥାରେ ରହନ୍ତି। ଦ୍ରଷ୍ଟା ପ୍ରକୃତିରୁ ସୁଦ୍ଧ ଚେତନା, ଯଦିଓ ମନର ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ସମସ୍ତ ଦେଖେ। ଦୃଶ୍ୟର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଏହି ଦ୍ରଷ୍ଟା ପାଇଁ। ଯେଉଁଠାରେ କାମନା ସମାପ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଦୃଶ୍ୟ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଅଛି, କାରଣ ଏହା ସାଧାରଣ ସମସ୍ତଙ୍କର। ଏହି ସଂଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ଆତ୍ମା ଓ ତାହାର ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ହୁଏ। ଏହି ସଂଯୋଗର ମୂଳ କାରଣ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ସଂଯୋଗ ଶେଷ ହୁଏ, ଏହି ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟାର ମୋକ୍ଷ। ଏହି ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅବିଚଳ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ପଥ ଖୋଲେ। ଏହି ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ଏକ ଜନ୍ମରେ ସାତଟି ଧାପରେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯୋଗର ଅଂଗଗୁଡ଼ିକର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦୋଷ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ଆଲୋକ ଉଦୟ ହୁଏ, ସେଠାଏ ଭେଦ ବୁଦ୍ଧି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଏହି ଅଠଟି ଅଂଗ ହେଉଛି—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି। ଯମ ହେଉଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଓ ଅପରିଗ୍ରହ। ଏହି ମହାବ୍ରତଗୁଡ଼ିକ ସମସ୍ତ ସମୟ, ସ୍ଥାନ, ପରିସ୍ଥିତି ଓ ଜାତିରୁ ଅପରିହାର୍ଯ୍ୟ। ନିୟମ ହେଉଛି ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପସ୍ୟା, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଓ ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ। ଯେତେବେଳେ କୁସଂକଳ୍ପ ଅଶାନ୍ତ କରେ, ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବକୁ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରିବା ଉଚିତ। କୁସଂକଳ୍ପ—ଯଥା ହିଂସା—ସ୍ୱୟଂ କରିଲେ, ଅନ୍ୟକୁ କରାଇଲେ, କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦନ କଲେ, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ଯେହେଉଁ ଭଳି ହେଉ, ଏହା ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଓ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ଏହାର ବିପରୀତ ଭାବକୁ ଅଭ୍ୟସ କରିବା ଦ୍ୱାରା ଶାନ୍ତି ଆସେ। ଯେଉଁଠାରେ ଅହିଂସା ଅଚଳ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଶତ୍ରୁତା ଶେଷ ହୁଏ। ସତ୍ୟ ଅଚଳ ହେଲେ, କ୍ରିୟା ତାହାର ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ଅସ୍ତେୟ ଅଚଳ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ରେ ନିଷ୍ଠା ରଖିଲେ, ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତି ଆସେ। ଅପରିଗ୍ରହ ଅଚଳ ହେଲେ, ଜନ୍ମର କାରଣ ଓ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଶୌଚ ଦ୍ୱାରା ଦେହ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ଓ ଅନ୍ୟଙ୍କ ସଂସ୍ପର୍ଶରୁ ବିରକ୍ତି ଆସେ। ଏହା ଫଳରେ ମନର ପ୍ରସ୍ତାରତା, ଆନନ୍ଦ, ଏକାଗ୍ରତା, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ଆତ୍ମଜ୍ଞାନ ପାଇଁ ଯୋଗ୍ୟତା ମିଳେ। ସନ୍ତୋଷ ଦ୍ୱାରା ଅପୂର୍ବ ସୁଖ ଲାଭ ହୁଏ। ତପସ୍ୟା ଦ୍ୱାରା ଦୋଷ ନାଷ୍ଟ ହୋଇ ଦେହ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ସିଦ୍ଧି ଆସେ। ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଦ୍ୱାରା ଇଷ୍ଟଦେବତା ସହ ଏକତ୍ୱ ହୁଏ। ଈଶ୍ୱରପ୍ରଣିଧାନ ଦ୍ୱାରା ସମାଧିର ସିଦ୍ଧି ମିଳେ। ଆସନ ହେଉଛି ସ୍ଥିର ଓ ସୁଖଦାୟକ। ଏହି ଆସନ ଅଭ୍ୟାସ କ୍ଷୟ କରିବା ଓ ଅନନ୍ତରେ ଲୀନ ହେବା ଦ୍ୱାରା ସଫଳ ହୁଏ। ତେବେ ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଯଥା ଶୀତ-ଉଷ୍ଣ, ଦୁଃଖ-ସୁଖ ଆଦିରେ ଅକ୍ଷୁବ୍ଧ ରହିପାରିବେ। ଏହି ଆସନ ନିଶ୍ଚିତ ହେଲାପରେ, ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ନିୟମିତ ଚଳାଚଳକୁ ପ୍ରାଣାୟାମ କୁହାଯାଏ।