ଏହି ଯୋଗର ମହାନ୍ତା ଉପଖ୍ୟାନରେ, ଯେତେବେଳେ ସମସ୍ତ ବିକଳ୍ପ ଶାନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ପ୍ରକାର ଚିତ୍ତର ନିବୃତ୍ତି ସଫଳ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଏକ ଅବିଜ ସମାଧି ଉଦୟ ହୁଏ—ଏହା ଅନନ୍ୟ, ଅନନ୍ତ ଶାନ୍ତିର ଅନୁଭୂତି। ଏହି ଉଚ୍ଚ ଅବସ୍ଥାକୁ ପ୍ରାପ୍ତି ପାଇଁ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ମିକ ଯୋଗ ଅନୁଷ୍ଠାନ କରାଯାଏ। ଏହି କାର୍ମିକ ଯୋଗ ଦ୍ୱାରା ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ ହୁଏ ଏବଂ ଦୁଃଖ ଉପଶମ ହୁଏ। ଦୁଃଖ କିଏ? ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର, ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଏବଂ ଜୀବନେ ଆଶକ୍ତି—ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଃଖର ମୂଳ। ଏହି ପାଞ୍ଚଟି ଦୁଃଖ ମଧ୍ୟରୁ, ଅଜ୍ଞାନ ଏମିତି ଏକ କ୍ଷେତ୍ର, ଯେଉଁଠାରେ ଅନ୍ୟ ଚାରିଟି ଦୁଃଖ ସ୍ଥିତି, ଶିଥିଳ, ଅବରୋଧିତ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଭାବେ ବିକାଶ ପାଏ। ଏହି ଅଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ଯେଉଁଠି ଅନିତ୍ୟ, ଅଶୁଚି, ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅନାତ୍ମାକୁ ନିତ୍ୟ, ଶୁଚି, ସୁଖ ଏବଂ ଆତ୍ମା ବୋଲି ଭାବାଯାଏ, ସେଠି ଅଜ୍ଞାନ ବିରାଜ କରେ। ଅହଂକାର ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟର ଶକ୍ତିକୁ ଏକାଟିଆ କରି ଦେଖିବା। ରାଗ ହେଉଛି ସୁଖରେ ଆଶକ୍ତି, ଦ୍ୱେଷ ହେଉଛି ଦୁଃଖରେ ଆଶକ୍ତି। ଜୀବନେ ଆଶକ୍ତି ଏକ ଏମିତି ପ୍ରବୃତ୍ତି, ଯାହା ଜ୍ଞାନୀ ମଧ୍ୟରେ ଏକାକାର ଭାବେ ଚାଲିଥାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ ଦୁଃଖଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ମୂଳକୁ ଫେରାଇ ଶମିତ କରିବା ଦରକାର। ତାଙ୍କର କ୍ରିୟାଶୀଳ ରୂପକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ପରିତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଃଖର ମୂଳରେ ଥିବା କର୍ମବୀଜ ଦେଖାଯାଏ ଦୃଶ୍ୟ ଏବଂ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମରେ। ଯେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହାର ମୂଳ ଅଛି, ସେପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମ, ଆୟୁ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି। ଏହି କର୍ମ ନିଜର ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାରଣ ଅନୁଯାୟୀ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଫଳ ଦିଏ। ଜେଉଁ ଜ୍ଞାନୀ ଭାବେ ସବୁକିଛି ଦୁଃଖ ଦେଖନ୍ତି, ସେଉଁଠି ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଆଶଙ୍କା, ସଂସ୍କାର ଏବଂ ଗୁଣମାନ୍ୟର ବିରୋଧ ଦ୍ୱାରା ସବୁ ଦୁଃଖର ଅନୁଭୂତି ହୁଏ। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିନଥିଲା, ତାହାକୁ ଏଢାଇବା ଦରକାର। ଏହି ଏଢାଇବାର କାରଣ ହେଉଛି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏବଂ ଦୃଶ୍ୟର ସଂଯୋଗ। ଦୃଶ୍ୟ ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, କ୍ରିୟା ଏବଂ ଅଜଡତାର ଗୁଣ, ଏହା ପଞ୍ଚଭୂତ ଏବଂ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଏହା ଅନୁଭୂତି ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ଅଛି। ଗୁଣମାନ୍ୟର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ବିଶିଷ୍ଟ, ସାମାନ୍ୟ, ଚିହ୍ନିତ ଏବଂ ଅଚିହ୍ନିତ। ଦ୍ରଷ୍ଟା ମାନସିକ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ, ସେ ଶୁଦ୍ଧ ଚେତନା ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ। ଦୃଶ୍ୟର ସାର୍ଥକତା କେବଳ ଏହି ପାଇଁ। ଯଦିଓ ଲକ୍ଷ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତ ହେଉଥିବା ଲୋକ ପାଇଁ ଦୃଶ୍ୟ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଅନ୍ୟମାନେ ଯେଉଁଠି ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏହା ସାଧାରଣ, ସେଉଁଠି ଏହା ରହିଥାଏ। ଏହି ସଂଯୋଗ ଆତ୍ମା ଏବଂ ତାହାର ଅଧିକାରୀର ନିଜ ଶକ୍ତିର ସ୍ୱରୂପ ଜ୍ଞାନ ପାଇଁ କାରଣ। ଏହି ସଂଯୋଗର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ। ଯେତେବେଳେ ଏହି ଅଜ୍ଞାନ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ସଂଯୋଗ ଶେଷ ହୁଏ; ଏହିଠାରେ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ମୁକ୍ତି ହୁଏ। ଏହି ସମାପ୍ତି ପାଇଁ ଅବିଚଳିତ ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ଉପାୟ। ଏହି ଜ୍ଞାନୀ ପାଇଁ ଜ୍ଞାନ ସପ୍ତ ସିମାନ୍ତରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ହୁଏ। ଯୋଗର ଅଂଗଗୁଡ଼ିକର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଯେତେବେଳେ ଦୌଷ୍ୟ୍ୟ ନାଷ୍ଟ ହୁଏ, ତେବେ ଜ୍ଞାନର ପ୍ରଭା ଉଦୟ ହୁଏ—ଏହା ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଯାଏ। ଏହିଠାରେ ଯୋଗର ଅଷ୍ଟାଙ୍ଗ ଅଛି—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଏବଂ ସମାଧି। ଯମ ହେଉଛି ଅହିଂସା, ସତ୍ୟ, ଅସ୍ତେୟ, ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟ ଏବଂ ଅପରିଗ୍ରହ। ଏହି ମହାବ୍ରତ ସମସ୍ତ ପାଇଁ, କୌଣସି ଜାତି, ଦେଶ, କାଳ କିମ୍ବା ପରିସ୍ଥିତିରେ ନିର୍ବିକାର ରହିଥାଏ। ନିୟମ ହେଉଛି ଶୌଚ, ସନ୍ତୋଷ, ତପ, ସ୍ୱାଧ୍ୟାୟ ଏବଂ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଣିଧାନ। ଯେତେବେଳେ ମନ ଦୁଷ୍ଟ ଭାବରେ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ତାହାର ବିପରୀତ ଭାବ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଉଚିତ। ଦୁଷ୍ଟ ଭାବ, ଯଥା ହିଂସା, ଯାହା କୃତ, କରାଯାଇଥିବା କିମ୍ବା ଅନୁମୋଦିତ, ଲୋଭ, କ୍ରୋଧ କିମ୍ବା ମୋହରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ, ମୃଦୁ, ମଧ୍ୟମ କିମ୍ବା ତୀବ୍ର ଭାବରେ ଥିଲେ, ଅନନ୍ତ ଦୁଃଖ ଏବଂ ଅଜ୍ଞାନ ଦେଇଥାଏ; ତେଣୁ ତାହାର ବିପରୀତ ଅଭ୍ୟାସ କରିବା ଦରକାର। ଯେତେବେଳେ କେହି ଅହିଂସାରେ ନିଶ୍ଚଳ ହୁଏ, ତାଙ୍କର ସାନିଧ୍ୟରେ ସମସ୍ତ ଶତ୍ରୁତା ଶମିତ ହୁଏ। ସତ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ କ୍ରିୟା ତାହାର ଫଳ ଦେଉଛି। ଅସ୍ତେୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ ସମସ୍ତ ରତ୍ନ ତାଙ୍କୁ ମିଳେ। ବ୍ରହ୍ମଚର୍ଯ୍ୟରେ ନିଶ୍ଚଳ ହେଲେ ତେଜସ୍ୱୀ ଶକ୍ତି ଲାଭ ହୁଏ। ଅପରିଗ୍ରହରେ ଦୃଢ ହେଲେ ଜନ୍ମର କାରଣ ଏବଂ ପ୍ରକ୍ରିୟାର ଜ୍ଞାନ ଉଦିତ ହୁଏ। ଏଭଳି ଯୋଗ ମାର୍ଗରେ ଚଳିଚାଲି, ଜୀବ ଦୁଃଖର ମୂଳକୁ ଅନ୍ୱେଷଣ କରି, ଶୁଦ୍ଧ ଜ୍ଞାନ ଏବଂ ମୁକ୍ତିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ ହୁଏ।