ଚିତ୍ତର ଅନେକ ପ୍ରକାର ଉତ୍ତେଜନା ଶାନ୍ତ ହେଇ ଆସିଲାପରେ, ମନ ଏକ ନିର୍ମଳ ରତ୍ନ ଭଳି ହୋଇଯାଏ—ଏହା ଦର୍ଶକ, ଦର୍ଶନ କ୍ରିୟା ଓ ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁର ରଙ୍ଗ ନେଇଥାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାକୁ ଏକାଗ୍ରତା ବା ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ସମାଧି ଅବସ୍ଥାରେ, ଯେଉଁଠି ତର୍କ ଥାଏ, ସେଠି ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଓ ଜ୍ଞାନର ଧାରଣା ମିଶି ଥାଏ। କିନ୍ତୁ ଯେତେବେଳେ ସ୍ମୃତି ଶୁଦ୍ଧ ହୋଇଯାଏ, ମନ ନିଜର ସ୍ୱଭାବରୁ ଶୂନ୍ୟ ଭଳି ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କେବଳ ବସ୍ତୁ ହିଁ ତିପ୍ର ଭାବେ ଚମକିଯାଏ—ଏହିଠି ସମାଧି ତର୍କ ବିନା ହୋଇଯାଏ। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା, ସୂକ୍ଷ୍ମ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ତର୍କ ସହିତ ଓ ତର୍କ ବିନା ସମାଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା କରାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମତା ବସ୍ତୁର ଅନ୍ତିମ ଶିକର ହେଉଛି ଯେଉଁଠି କୌଣସି ଚିହ୍ନ ନଥାଏ। ଏହି ସମାଧିଗୁଡିକୁ 'ବୀଜ ସମାଧି' କୁହାଯାଏ। ସୂକ୍ଷ୍ମ ତର୍କ ବିନା ସମାଧିର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ଆସିଥାଏ। ଏଠି ଜ୍ଞାନ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସତ୍ୟରେ ଭରି ଯାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଶବ୍ଦର ଶୁଣିବା କିମ୍ବା ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ଞାନରୁ ଭିନ୍ନ, କାରଣ ଏହା କେବଳ ଏକ ବିଶିଷ୍ଟ ବସ୍ତୁ ସହିତ ସଂପୃକ୍ତ। ଏହି ସମାଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସଂସ୍କାର ଅନ୍ୟ ସଂସ୍କାରକୁ ଅଟକାଏ। ଏବଂ ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆସିଲାପରେ, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତି ଉପଲବ୍ଧ ହେଲାପରେ, 'ନିର୍ବୀଜ ସମାଧି' ଉପଜାଏ। ଏଠିଠିଏ, ତପ, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ଈଶ୍ୱର ପ୍ରଣିଧାନ—ଏହି ତିନିଟି କାର୍ଯ୍ୟ ଯୋଗର ଅଂଶ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ସମାଧି ଉପଜାଇବାକୁ ଓ କ୍ଲେଶଗୁଡିକୁ କମ କରିବାକୁ ଉପଯୋଗୀ। କ୍ଲେଶଗୁଡିକ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ, ଅସ୍ମିତା, ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅଭିନିବେଶ। ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଏହି ସମସ୍ତ କ୍ଲେଶର ମୂଳ, ସେଗୁଡିକ ଶୟିତ, କ୍ଷୀଣ, ଅବରୁଦ୍ଧ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ ହେଉଛି ଅସ୍ଥାୟୀ, ଅଶୁଦ୍ଧ, ଦୁଃଖ ଓ ଅନାତ୍ମାକୁ ସ୍ଥାୟୀ, ଶୁଦ୍ଧ, ସୁଖ ଓ ଆତ୍ମା ଭାବିବା। ଅସ୍ମିତା ହେଉଛି ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁର ଶକ୍ତିକୁ ଏକ ଭାବିବା। ରାଗ ହେଉଛି ସୁଖରେ ଲଗି ରହିବା। ଦ୍ୱେଷ ହେଉଛି ଦୁଃଖରେ ଲଗି ରହିବା। ଅଭିନିବେଶ ହେଉଛି ଜୀବନରେ ଲାଗି ରହିବା, ଏହା ଜଣେ ଜ୍ଞାନୀରେ ମଧ୍ୟ ସ୍୵ାଭାବିକ ଭାବରେ ଥାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଲେଶଗୁଡିକୁ ତାଙ୍କର ମୂଳକୁ ଫେରାଇ ଶାନ୍ତ କରିବା ଦ୍ୱାରା ନିବାରଣ କରିଯାଏ। ଏହି କ୍ଲେଶର ପ୍ରବଳ ଅବସ୍ଥାକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଛାଡିବା ଯୋଗ୍ୟ। କ୍ଲେଶର ମୂଳରେ ଥିବା କର୍ମ ସଂସ୍କାର ଦୃଶ୍ୟ ଓ ଅଦୃଶ୍ୟ ଜନ୍ମରେ ଅନୁଭବ ହେଉଛି। ମୂଳ ଥିଲେ, ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମ, ଆୟୁ ଓ ଅନୁଭବ। ସେଗୁଡିକ ତାଙ୍କର କାରଣ ନିଷ୍ଠା ଓ ଅନିଷ୍ଠା ଅନୁସାରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଫଳ ଦେଉଛି। ବିବେକୀ ପାଇଁ, ସମସ୍ତ ଦୁଃଖ ହେଉଛି—ପରିବର୍ତ୍ତନର ଯନ୍ତ୍ରଣା, ଚିନ୍ତା, ସଂସ୍କାର ଓ ଗୁଣର ଦ୍ୱନ୍ଦ୍ୱ ଦ୍ୱାରା। ଯେଉଁ ଦୁଃଖ ଆସିନାହିଁ, ତାହାକୁ ଏଡାଇବା ଉଚିତ। ଏହି ଦୁଃଖର କାରଣ ହେଉଛି ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁର ସଂଯୋଗ। ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁ ହେଉଛି ପ୍ରକାଶ, କ୍ରିୟା ଓ ଅଲସ୍ୟର ସ୍ୱଭାବର, ପଞ୍ଚ ଭୂତ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟର ମିଶ୍ରଣ, ଏବଂ ଏହା ଅନୁଭବ ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଗୁଣର ଅବସ୍ଥା ହେଉଛି ବିଶେଷ, ସାମାନ୍ୟ, ସଂକେତିତ ଓ ଅସଂକେତିତ। ଦର୍ଶକ ହେଉଛି ଶୁଦ୍ଧ ଚିତ୍ତ, ଯଦିଓ ମନର ଅନୁଭବ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିଥାଏ। ଦର୍ଶିତ ବସ୍ତୁର ସ୍ୱଭାବ କେବଳ ଦର୍ଶକ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଥାଏ। ଏହା ଲକ୍ଷ୍ୟ ଉପଲବ୍ଧ କରିଥିବା ଜଣେ ପାଇଁ ନାଶ ହୋଇଯାଏ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ ଏହା ସାଧାରଣ ଭାବରେ ରହିଥାଏ। ଏହି ସଂଯୋଗ ହେଉଛି ଆତ୍ମା ଓ ମାଳିକର ଶକ୍ତିର ସ୍ୱଭାବ ବୁଝିବାର କାରଣ। ଏହି ସଂଯୋଗର ମୂଳ ହେଉଛି ଅଜ୍ଞାନ। ଏହା ନାଶ ହେଲେ, ସଂଯୋଗ ମିଟିଯାଏ; ଏହିଠି ଦର୍ଶକର ମୋକ୍ଷ। ଏହି ନାଶ ପାଇଁ ଅବିଚଳିତ ବିବେକ ହେଉଛି ଉପାୟ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ, ଜ୍ଞାନ ସପ୍ତ ଧାରାରେ ଶ୍ରେଷ୍ଠତାକୁ ପହଞ୍ଚିଯାଏ। ଯୋଗର ଅଙ୍ଗଗୁଡିକର ଅଭ୍ୟାସ ଦ୍ୱାରା, ଆଶୁଦ୍ଧି ନିଶ୍ଚିନ୍ତ ହେଲାପରେ, ଜ୍ଞାନର ଉଜ୍ଜ୍ୱଳତା ବିବେକ ଜ୍ଞାନ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଉଦିଯାଏ। ଏହି ଯୋଗର ଅଷ୍ଟ ଅଙ୍ଗ—ଯମ, ନିୟମ, ଆସନ, ପ୍ରାଣାୟାମ, ପ୍ରତ୍ୟାହାର, ଧାରଣା, ଧ୍ୟାନ ଓ ସମାଧି।