ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁବେଳେ ମନ ବିକ୍ଷିପ୍ତ ଓ ଅସ୍ଥିର ହୁଏ, ସେତେବେଳେ ଦୁଃଖ, ଅବସାଦ, ଶରୀରର କମ୍ପନ ଏବଂ ଶ୍ୱାସ-ପ୍ରଶ୍ୱାସର ବିଘ୍ନ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସମସ୍ୟାଗୁଡିକୁ ଦୂର କରିବା ପାଇଁ ଗୋଟିଏ ନିୟମିତ ନୀତିର ଅଭ୍ୟାସ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଆବଶ୍ୟକ। ଯଦି ଆମେ ଆପଣ ମନରେ ପ୍ରେମ, କରୁଣା, ଆନନ୍ଦ ଓ ସମତା ଅଭ୍ୟାସ କରିବା, ଯେଉଁମାନେ ସୁଖୀ, ଦୁଃଖୀ, ଧର୍ମିକ କିମ୍ବା ଅଧର୍ମିକ, ସେମାନଙ୍କ ପ୍ରତି ଏହି ଭାବ ରଖିଲେ ମନ ପ୍ରସନ୍ନ ଓ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ। ଏହା ଛାଡ଼ି ମଧ୍ୟ, ଶ୍ୱାସ ପ୍ରଶ୍ୱାସର ଉଚ୍ଛ୍ୱାସ ଓ ରୋଧ ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମନର ଅସ୍ଥିରତା କମାଇଯିପାରିବ। କିମ୍ବା ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ କୌଣସି ବିଷୟ ଉପରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରାଯିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆସେ। କିମ୍ବା ଯେଉଁ ମନ ଦୁଃଖରୁ ମୁକ୍ତ ଓ ଦୀପ୍ତିମାନ, ସେଠାରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତା ଆସିଥାଏ। କିମ୍ବା ଯେଉଁ ଲୋକ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଭୋଗ ପ୍ରତି ଅସକ୍ତି ରଖିଛନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କ ଉପରେ ମନକୁ ଏକାଗ୍ର କରିବା ଦ୍ୱାରା ମଧ୍ୟ ମନ ଶାନ୍ତ ହୁଏ। କିମ୍ବା ସ୍ୱପ୍ନ କିମ୍ବା ନିଦ୍ରା ଦ୍ୱାରା ଯାହା ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ, ତାପରେ ମଧ୍ୟ ଏକାଗ୍ରତା ହୁଏ। କିମ୍ବା ଯାହା ନିଜର ପ୍ରବୃତ୍ତି ଅନୁଯାୟୀ ଧ୍ୟାନ କରିପାରିବେ, ସେଥିରେ ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତି ଆସେ। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ କରି ଯେଉଁଠାରେ ମନ ଦଳିଆଣୁ ଥୁଆଣୁ ଅଣୁ ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏବଂ ବିଶ୍ୱ ଆକାର ପର୍ଯ୍ୟନ୍ତ ଏକାଗ୍ରତା ହାସଲ କରେ, ତାହା ଏକ ଶୁଦ୍ଧ ମଣିର ଭଳି ହୁଏ, ଯାହା ଦ୍ୱାରା ଦର୍ଶକ, ଦର୍ଶନ ଓ ଦର୍ଶ୍ୟ ଏକ ରୂପ ନେଇଥାଏ—ଏହାକୁ ସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଏହି ଅବସ୍ଥାରେ ଯେଉଁ ସମାଧି ତର୍କ ସହିତ ହୁଏ, ସେଠାରେ ଶବ୍ଦ, ଅର୍ଥ ଓ ଜ୍ଞାନ ମିଶିତ ଥାଏ। ଯେତେବେଳେ ସ୍ମୃତି ପବିତ୍ର ହୁଏ, ମନ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରୁ ଶୂନ୍ୟ ଦେଖାଯାଏ, ଏବଂ କେବଳ ବିଷୟ ଉଜାଗର ହୁଏ—ଏହା ତର୍କ ଅବିହୀନ ସମାଧି। ଏହି ପ୍ରକ୍ରିୟା ଦ୍ୱାରା ସୂକ୍ଷ୍ମ ବିଷୟରେ ତର୍କସହିତ କିମ୍ବା ତର୍କବିହୀନ ସମାଧି ବ୍ୟାଖ୍ୟା ହୁଏ। ବିଷୟର ସୂକ୍ଷ୍ମତା ଶେଷରେ ଅଲକ୍ଷଣ ଅବସ୍ଥାକୁ ପହଞ୍ଚେ। ଏଗୁଡ଼ିକୁ ବୀଜସମାଧି କୁହାଯାଏ। ଯେତେବେଳେ ତର୍କ ବିନା ସୂକ୍ଷ୍ମ ସମାଧିର ନିପୁଣତା ଆସିଯାଏ, ମନର ଅନ୍ତଃପ୍ରଭା ଦୀପ୍ତିମାନ ହୁଏ। ସେଠାରେ ଜ୍ଞାନ ସତ୍ୟରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ଥାଏ। ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦୃଷ୍ଟାନ୍ତ କିମ୍ବା ତର୍କ ଦ୍ୱାରା ଆସିଥିବା ଜ୍ଞାନଠାରୁ ଅଲଗା, କାରଣ ଏହା ନିର୍ଦ୍ଦିଷ୍ଟ ବିଷୟକୁ ନେଇ ଥାଏ। ଏହି ସମାଧିରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ସଂସ୍କାର ଅନ୍ୟ ସମସ୍ତ ସଂସ୍କାରକୁ ବାଧା ଦେଇଥାଏ। ଏହା ମଧ୍ୟ ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ସମସ୍ତ ଶାନ୍ତିର ସମାପ୍ତିରେ ବୀଜବିହୀନ ସମାଧି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହିପରେ ଯୋଗର କର୍ମମାର୍ଗ ଅଟୁଟ ତପସ୍ୟା, ଅଧ୍ୟୟନ ଓ ପ୍ରଭୁପ୍ରତି ଭକ୍ତି ଦ୍ୱାରା ଅଭ୍ୟାସ କରାଯାଏ। ଏହି ଅଭ୍ୟାସ ସମାଧି ପ୍ରାପ୍ତି ଓ କ୍ଲେଶଗୁଡ଼ିକୁ କମାଇବା ପାଇଁ ଉଦ୍ଦିଷ୍ଟ। ଅଜ୍ଞାନ, ଅହଂକାର, ରାଗ, ଦ୍ୱେଷ ଓ ଅଭିନିବେଶ—ଏହିପଞ୍ଚ କ୍ଲେଶ। ଏହାର ମୂଳ ଅଜ୍ଞାନ, ଯାହା ଶୟିତ, କ୍ଷୀଣ, ବିଚ୍ଛିନ୍ନ କିମ୍ବା ପ୍ରବଳ ଅବସ୍ଥାରେ ଥାଏ। ଅଜ୍ଞାନ କ’ଣ? ଯେଉଁଠାରେ ଅନିତ୍ୟକୁ ନିତ୍ୟ, ଅଶୁଚିକୁ ଶୁଚି, ଦୁଃଖକୁ ସୁଖ ଓ ଅନାତ୍ମାକୁ ଆତ୍ମା ଭାବି ଦେଖାଯାଏ। ଅହଂକାର ହେଉଛି ଦର୍ଶନ ଶକ୍ତି ଏବଂ ଦର୍ଶ୍ୟ ବସ୍ତୁର ଏକତାର ଅନୁଭୂତି। ରାଗ ହେଉଛି ଯାହା ଆନନ୍ଦରେ ବିଲୀନ ହୁଏ, ଦ୍ୱେଷ ହେଉଛି ଯାହା ଦୁଃଖରେ ବିଲୀନ ହୁଏ। ଅଭିନିବେଶ ନିଜେ ନିଜ ଶକ୍ତିରେ ଚାଲିଥିବା ଜୀବନର ଆସକ୍ତି, ଯାହା ପଣ୍ଡିତମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ସମାନ ଭାବରେ ଦେଖାଯାଏ। ଏହି ସୂକ୍ଷ୍ମ କ୍ଲେଶଗୁଡ଼ିକୁ ମୂଳରେ ନେଇ ଶାନ୍ତ କରିବା ଉଚିତ୍। ଯେଉଁ କ୍ଲେଶ ପ୍ରବଳ ଅବସ୍ଥାରେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ତ୍ୟାଗ କରିବା ଉଚିତ୍। ଏହି କ୍ଲେଶମୂଳିତ କର୍ମସଂସ୍କାର ଦୃଷ୍ଟ ଓ ଅଦୃଷ୍ଟ ଜନ୍ମରେ ଅନୁଭୂତ ହୁଏ। ଯେଉଁଯେଉଁଠାରେ ମୂଳ ଅଛି, ସେଉଁଠାରେ ତାହାର ଫଳ ହେଉଛି ଜନ୍ମ, ଆୟୁ ଓ ଅନୁଭୂତି। ଏହି କ୍ଲେଶ ଶୁଭ କିମ୍ବା ଅଶୁଭ କାରଣ ଅନୁସାରେ ସୁଖ କିମ୍ବା ଦୁଃଖ ଫଳ ଦେଇଥାଏ। ବିବେକୀ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ସମସ୍ତ କିଛି ଦୁଃଖମୟ, କାରଣ ଏଠାରେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ବେଦନା, ଚିନ୍ତା, ସଂସ୍କାର ଓ ଗୁଣମାନଙ୍କର ବିରୋଧ ଅଛି। ଏହି ଦୁଃଖ ଯାହା ଆସିନାହିଁ, ତାହାକୁ ଏବେ ରୋକିବା ଉଚିତ୍। ଯାହାକୁ ରୋକିବା ଦରକାର, ତାହାର କାରଣ ହେଉଛି ଦର୍ଶ୍ୟ ଓ ଦର୍ଶକର ସଂଯୋଗ। ଦର୍ଶ୍ୟ ଗୁଣମାନ ଦ୍ୱାରା ଗଠିତ, ଯାହା ଦ୍ରବ୍ୟ ଓ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ମିଶ୍ରିତ ଏବଂ ଅନୁଭୂତି ଓ ମୋକ୍ଷ ପାଇଁ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖିଛି। ଏହି ଗୁଣମାନର ଅବସ୍ଥା ବିଶେଷ, ସାଧାରଣ, ଲକ୍ଷଣିକ ଓ ଅଲକ୍ଷଣିକ ରୂପରେ ଅଛି। ଏଭଳି ଅଭ୍ୟାସ ଓ ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ମନ ଶୁଧ୍ଧ ହୁଏ, ଦୁଃଖ ଦୂର ହୁଏ, ଏବଂ ମୁକ୍ତି ପାଇଁ ପଥ ପ୍ରସ୍ତୁତ ହୁଏ।