ଏହି ଶ୍ରେଣୀର ଶାସ୍ତ୍ର ଶ୍ଲୋକଗୁଡ଼ିକୁ ଏକ ଶ୍ରଦ୍ଧାପୂର୍ଣ୍ଣ ଓ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ଗଳ୍ପରୂପେ ଓଡ଼ିଆରେ ଏଭଳି କଥାହେବା: ଇଚ୍ଛାର ଅନନ୍ତତା ଏବଂ ଅନାଦିତ୍ୱ ପ୍ରକୃତିର ଅବିନାଶୀ ଚେତନାର ଦ୍ୱାରା ହୁଏ। ଏହି ଆଶା, କାରଣ, ଫଳ, ଆଧାର ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ବନ୍ଧା ରହିଛି; ଏହି ସବୁ ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ଭୂତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ୍ ତାଙ୍କର ନିଜସ୍ୱ ଆକୃତିରେ ଅଛି, କାରଣ ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପଥ ଭିନ୍ନ ଅଟୁଟ ଅଛି। ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣ ଅନୁସାରେ ଏହି ସବୁ ଦୃଶ୍ୟମାନ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଭାବରେ ଅନୁଭୂତି ଅଟୁଟ ରହିଛି। ପ୍ରତି ଦ୍ରବ୍ୟର ଏକତା ରୂପାନ୍ତରଣ ଦ୍ୱାରା ତାହାର ସତ୍ୟତା ପ୍ରମାଣିତ ହୁଏ। ଦୁଇଟି ଦୃଷ୍ଟିକୋଣ, ଦୁଇଟି ମନ ଭିନ୍ନ ହେବାରୁ, ଏକ ସମାନ ଦ୍ରବ୍ୟ ଦୁଇଟି ଭିନ୍ନ ପଥରେ ଦେଖାଯାଏ। ଦ୍ରବ୍ୟ କେବଳ ଏକ ମନରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯଦି ଏହି ମନ ତାହାକୁ ଅନୁଭୂତି ଦେଇନାହିଁ, ତେବେ ତାହା କ’ଣ ହେବ? ମନର ରଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଦ୍ରବ୍ୟ ଜଣା ଓ ଅଜଣା ହୁଏ। ଏହି ମନର ଯେଉଁ ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ, ସେଗୁଡ଼ିକୁ ସଦା ତାହାର ଅଧିପତି ପୁରୁଷ ଜାଣିପାରିବେ, କାରଣ ଏହି ପୁରୁଷ କଦାପି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏନାହିଁ। ମନ ନିଜକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରେନାହିଁ, କାରଣ ତାହା ଦ୍ରଷ୍ଟା ହେବା ସ୍ୱରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ। ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏକାସାଥି ଅନୁଭୂତି କରିପାରିବେନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ମନ ଅନ୍ୟ ଏକ ମନକୁ ଦେଖିବାକୁ ଚେଷ୍ଟା କରେ, ତେବେ ଅତ୍ୟଧିକ ଭାବରେ ବୁଦ୍ଧିର ବୃଦ୍ଧି ଓ ସ୍ମୃତିର ଅସ୍ପଷ୍ଟତା ଆସିଯାଏ। ଚେତନା ଦୁଇଟି ମନରେ ଯାଏନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଏହି ଚେତନା ଏକ ଦୃଷ୍ଟିକୁ ଅନୁସୃତ କରେ, ସେତେବେଳେ କେବଳ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ଅନୁଭୂତି କରେ। ମନ ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିରେ ସମର୍ଥ ହୁଏ। ଅନେକ ଅବିଧାତ ସଂସ୍କାରରେ ବିଭିନ୍ନ ହେଲେ ମନ ଅନ୍ୟର ଉପରେ କାମ କରେ, କାରଣ ଏହା ଏକ ସଂଘ ରୂପରେ ଗଠିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖିପାରିବେ, ସେଉଁଥିରେ ଆତ୍ମା ଭାବନା ଶୀଘ୍ର ଅପସାରଣ ହୁଏ। ଏଉଁ ପରେ ମନ ବିବେକରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ ଓ ମୁକ୍ତି ଦିଗରେ ଆକର୍ଷିତ ହୁଏ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ ଅନ୍ୟ ଅଭିନିବେଶ ତାହାର ଅନ୍ତର୍ଗତ ସଂସ୍କାରରୁ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ସେଗୁଡ଼ିକୁ ଦୁଃଖର ସମାନ ଭାବରେ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ଯେଉଁ ଜଣେ ଦିବ୍ୟ ବିବେକ ଜ୍ଞାନରେ ମଧ୍ୟ ଅତ୍ୟନ୍ତ ଅସଙ୍ଗ ଅଟୁଟ ରହିଥାଆନ୍ତି, ସେଉଁଥିରେ ‘ଧର୍ମମେଘ ସମାଧି’ ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ଏହି ସମାଧିରୁ ଦୁଃଖ ଓ କାର୍ଯ୍ୟର ନିବୃତି ହୁଏ। ଏହି ସମୟରେ ଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ ହୋଇଯାଏ, ସମସ୍ତ ଅପସ୍ମୃତି ଓ ଆବରଣ ଦୂର ହୁଏ, ତେବେ ଜାଣିବାକୁ ଥିବା ଅତ୍ୟନ୍ତ ସ୍ୱଳ୍ପ ଅଟୁଟ ରହିଯାଏ। ଏହି ଠାରୁ ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକର ପରିବର୍ତ୍ତନ ତାଙ୍କର କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରି ଶେଷ ହୁଏ। ଅନୁକ୍ରମ ହେଉଛି ସମୟର ଅନୁସୂଚନା ଓ ଗୁଣର ରୂପାନ୍ତରଣର ଶେଷ ଚିହ୍ନ। ଅନ୍ତେ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ପ୍ରକୃତିର ଗୁଣଗୁଡ଼ିକ ତାଙ୍କର ମୂଳକୁ ଫେରିଯିବା, ପୁରୁଷ ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ରହିବା, କିମ୍ବା ଚେତନା ନିଜର ନିଜସ୍ୱ ସ୍ୱରୂପରେ ବସିବାର ଅବସ୍ଥା।