ଏକ ଦିନ, ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଶୁଦ୍ଧତା ସମାନ ହୋଇଯାଏ, ମନୁଷ୍ୟ ନିଜେ ଏକାକୀ ରହିବାର ଅବସ୍ଥାକୁ, କୈବଲ୍ୟକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରେ। କିନ୍ତୁ ଏହି ପରିପୂର୍ଣ୍ଣତା, ଯାହାକୁ ସିଦ୍ଧି ବୋଲାଯାଏ, ଏହା ଜନ୍ମ, ଔଷଧି, ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିର ଅତିପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଏକ ଜୀବ ଅନ୍ୟ ପ୍ରକାରରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ଏହାର କାରଣ ଏହି ପରିବର୍ତ୍ତନକୁ ଆରମ୍ଭ କରେନାହିଁ; ଚାଷୀ ଯେପରି ବାଘ ଅଟକାଏ, ବିକାସକୁ ବାଧା ଦୂର କରିବା ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଆରମ୍ଭ କରେ। ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମନ ଏକାଉଁ ଅଭିମାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଅନେକ ମନ ଅନେକ କାର୍ଯ୍ୟ କରୁଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏକ ମନ ଉତ୍ପାଦକ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ମନ ମଧ୍ୟରୁ ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୋଇଥିବା ମନ କୌଣସି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି ନେଇନାହିଁ। ଯୋଗୀଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ନା ଶୁଭ ନା ଅଶୁଭ, କିନ୍ତୁ ଅନ୍ୟମାନେ ଏହାକୁ ତିନି ପ୍ରକାରରେ ଅନୁଭବ କରନ୍ତି। ଏହି କର୍ମରୁ ଏମିତି ଅନୁଭୂତି ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ, ଯେଉଁଠାରେ ଫଳ ଅନୁସାରେ ଅନୁଭୂତି ଦେଖାଯାଏ। ସ୍ମୃତି ଓ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି ଏକ ରୂପରେ ଥିବାରୁ, ଜନ୍ମ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା ସମୟ ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହାର ଅନୁକ୍ରମ ଅଛି। ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଆରମ୍ଭ ନାହିଁ, କାରଣ ଚାହିଦା ଅବିନାଶୀ। କାରଣ, ଫଳ, ଆଧାର ଓ ବସ୍ତୁ ଦ୍ୱାରା ଏହି ଅନୁଭୂତି ଏକାଉଁ ହୋଇଥିବାରୁ, ଏହା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ଏହି ଅନୁଭୂତି ବିଲିନ ହୁଏ। ଅତୀତ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନିଜ ରୂପରେ ଅଛି, କାରଣ ଗୁଣମାନଙ୍କ ଅନୁକ୍ରମ ଭିନ୍ନ। ଏହି ବସ୍ତୁ ଦେଖାଯାଏ କିମ୍ବା ଅଦୃଶ୍ୟ ହୁଏ, ଗୁଣମାନଙ୍କ ନିଜ ଧର୍ମା ଅନୁସାରେ। ପରିବର୍ତ୍ତନର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ବାସ୍ତବତା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଦୁଇ ଦର୍ଶକ ମନ ଭିନ୍ନ ହେବାରୁ, ଏକାଉଁ ବସ୍ତୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ପଥ ଭିନ୍ନ ହୁଏ। ବସ୍ତୁ କୌଣସି ଏକ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯଦି ଏହା ସ୍ୱୀକୃତି ନ ପାଏ, ତେବେ ଏହା କ’ଣ ହେବ? ବସ୍ତୁ ମନର ରଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଜଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅଜଣା ରହିଯାଏ। ମନର ପରିବର୍ତ୍ତନ ସମୟ ସବୁବେଳେ ମନର ମାଲିକ ପୁରୁଷ ପାଇଁ ଜଣାଯାଏ, କାରଣ ପୁରୁଷ ପରିବର୍ତ୍ତନ ନ କରେ। ଏହି ମନ ନିଜେ ନିଜକୁ ଆଲୋକିତ କରେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଦ୍ରଶ୍ୟମାନ। ଏକ ଦିନ, ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଦ୍ରଷ୍ଟା ଏକାଉଁ ସମୟରେ ଦେଖିପାରିବେନାହିଁ। ଯଦି ଏକ ମନ ଅନ୍ୟ ମନକୁ ଦେଖିଥାଏ, ତେବେ ବୁଦ୍ଧିର ଅତି ପ୍ରଚୁରତା ଓ ସ୍ମୃତିର ଗୋଲାମାଳ ହେବ। ଚେତନା ଏହି ମନମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଚଳିନାହିଁ; ଏହା ଏକ ରୂପ ନେଲେ, ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମାତ୍ର ଜଣାଏ। ମନ, ଦର୍ଶକ ଓ ଦର୍ଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତି କରିପାରିଥାଏ। ଅନେକ ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ହୋଇଥିଲେ ମଧ୍ୟ, ଏହି ମନ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାର୍ଯ୍ୟ କରେ, କାରଣ ଏହା ଏକ ଏକାଉଁ ଗଠନ। ଯେଉଁ ଦର୍ଶକ ନିର୍ବିକଳ୍ପ ବୁଦ୍ଧିରେ ଦେଖିପାରେ, ସ୍ୱ-ଭାବ ଉପସ୍ଥାପନର ଝାଲ ହେବା ବନ୍ଦ ହୁଏ। ଏହା ପରେ ମନ ବିବେକ ଦିଗରେ ଝୁକିବାକୁ ଲାଗେ ଓ ମୁକ୍ତି ଦିଗରେ ଆକୃଷ୍ଟ ହୁଏ। ମଧ୍ୟ ମଧ୍ୟରେ, ଅନ୍ୟ ଅନୁଭୂତି ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ଉପସ୍ଥିତ ହୁଏ। ଏହି ଅନୁଭୂତିର ଦୂରୀକରଣ ଦୁଃଖ ଦୂର କରିବା ପ୍ରକାରରେ ବର୍ଣ୍ଣିତ। ଯେଉଁ ଜଣେ ସମ୍ପୂର୍ଣ୍ଣ ଅସଙ୍ଗ ଅଟୁଟ ବିବେକ ଜ୍ଞାନରେ ଅଟୁଟ ଅଛନ୍ତି, ସେ ଧର୍ମମେଘ ସମାଧିକୁ ପ୍ରାପ୍ତ କରନ୍ତି। ଏହି ସମାଧିରୁ ଦୁଃଖ ଓ କର୍ମର ନାଶ ହୁଏ। ଏବେ ଜ୍ଞାନ ଅନନ୍ତ, ଏବଂ ସମସ୍ତ ଅପବିତ୍ରତା ଓ ଆବରଣ ଦୂର ହୋଇଥିବାରୁ, ଜଣାଯିବା ବସ୍ତୁ ଅତି କମ୍। ଏହାରୁ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପରିବର୍ତ୍ତନର କ୍ରମ ନିଜ କାର୍ଯ୍ୟ ସମାପ୍ତ କରିଯାଏ। ଏହି କ୍ରମ ହେଉଛି ମୁହୂର୍ତ୍ତର ଅନୁକ୍ରମ ଓ ପରିବର୍ତ୍ତନର ଶେଷ। ଶେଷରେ, ମୁକ୍ତି ହେଉଛି ଗୁଣମାନଙ୍କର ନିଜ ଉତ୍ସକୁ ଫେରିଯିବା, ପୁରୁଷ ପାଇଁ କୌଣସି ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ନ ଥିବା, କିମ୍ବା ଚେତନା ନିଜ ନିଜ ସ୍ୱଭାବରେ ବସିଯିବା।