ଏହିଯାତ୍ରାରେ, ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ତତ୍ତ୍ୱଗତ ଧ୍ୟାନ ଓ ସମ୍ୟମା ଦ୍ୱାରା ପଞ୍ଚମହାଭୂତ ଉପରେ ଆଧିକ୍ୟ ଲାଭ କରନ୍ତି, ସେଠାରୁ ଦେହର ଅତି ସୂକ୍ଷ୍ମ ରୂପ, ଦେହସିଦ୍ଧି ଓ ପଞ୍ଚଭୂତର ଗୁଣରେ ଅଜୟ ଅବସ୍ଥା ଉପଜାଏ। ଏହି ଦେହସିଦ୍ଧିର ମାନେ ହେଉଛି ଦେହର ଅପୂର୍ବ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ଗୁଣ, ଶକ୍ତି ଓ ବଜ୍ର ସମାନ ଦୃଢତା। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ଦ୍ରଷ୍ଟା, ଦ୍ରଶ୍ୟ, ଏକତା ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ୟମା କରନ୍ତି, ସେମାନେ ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହାଦ୍ୱାରା ମନର ତ୍ୱରିତ ଗତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ନିର୍ଭରଶୀଳତାର ଅଭାବ ଓ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ଅଧିପତ୍ୟ ଆସେ। ଯିଏ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷର ମଧ୍ୟରେ ଥିବା ପ୍ରଭେଦକୁ ଜାଣିପାରନ୍ତି, ସେମାନେ ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ନିୟନ୍ତ୍ରଣ ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏହି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ଯଦି ବୈରାଗ୍ୟ ରହିଥାଏ ଓ ମଳର ବୀଜ ନାଶ ହୁଏ, ତେବେ କୈବଲ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ବିବେକ ଓ ମୁକ୍ତି ମିଳେ। ଉଚ୍ଚ ଲୋକର ଦେବତାମାନେ ଯଦି ଆମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ, ଯୋଗୀଙ୍କୁ ଏଥିରେ ଆସକ୍ତି ଓ ଅଭିମାନ ରଖିବା ଉଚିତ୍ ନୁହେଁ, କାରଣ ଏଥିରୁ ଅପ୍ରତ୍ୟାଶିତ ଫଳ ହେବା ସମ୍ଭାବନା ରହିଛି। ଯେତେବେଳେ ଯୋଗୀ ମୁହୂର୍ତ୍ତ ଓ ତାହାର କ୍ରମ ଉପରେ ସମ୍ୟମା କରନ୍ତି, ତେବେ ବିବେକଜ୍ଞାନ ଉଦୟ ହୁଏ। ଜାତି, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଅବସ୍ଥା ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁଠି ଅପରିଚୟ ନାହିଁ, ସେଠାରୁ ସଦୃଶ ବସ୍ତୁମାନଙ୍କ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନ ମିଳେ। ଏହି ବିବେକଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତିଦାୟି, ସମସ୍ତଙ୍କୁ ବ୍ୟାପି, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଅତିକ୍ରମୀ ଓ ଅକ୍ରମିକ ହୁଏ। ଯେତେବେଳେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷର ପବିତ୍ରତା ସମତୁଳ୍ୟ ହୁଏ, ସେଠି କୈବଲ୍ୟ ଲାଭ ହୁଏ। ଏହି ସମସ୍ତ ସିଦ୍ଧି ବିଭିନ୍ନ ଉପାୟରେ, ଯଥା ଜନ୍ମ, ଔଷଧ, ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଉଦ୍ଭବ ହୁଏ। ପ୍ରକୃତିର ଅତିପ୍ରବାହ ଦ୍ୱାରା ଜୀବ ଅନ୍ୟ ଜାତିକୁ ଧାରଣ କରେ। ଯେପରି ଚାଷୀ ମାଟିର ଅବରୋଧ ଅପସାରଣ କରି ଜଳକୁ ଚାଲିଯିବାକୁ ଦେଇଥାଏ, ସେପରି ଅବରୋଧ ଅପସାରଣ ହେଉଛି ପରିବର୍ତ୍ତନର କାରଣ; କିନ୍ତୁ କାରଣ ନିଜେ ପରିବର୍ତ୍ତନ ଆରମ୍ଭ କରେନାହିଁ। ସୃଷ୍ଟି ହେଉଥିବା ମନଗୁଡିକ ଏକାଧିକ ଆହଂକାର ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ। ଏହି ଅନେକ ମନମଧ୍ୟରୁ ଏକ ମନ ଅନ୍ୟମାନେ କରୁଥିବା କାର୍ଯ୍ୟର ନେତୃତ୍ୱ କରେ। ଧ୍ୟାନ ଦ୍ୱାରା ଉପଜିଥିବା ମନ ନିର୍ବୀଜ ହୁଏ, ଅର୍ଥାତ୍ ତାହାରେ ପୂର୍ବ ସଂସ୍କାର ନାହିଁ। ଯୋଗୀଙ୍କର କର୍ମ ନ ଶୁଭ, ନ ଅଶୁଭ; ଅନ୍ୟମାନେ ପାଇଁ କର୍ମ ତିନିପ୍ରକାରର—ଶୁଭ, ଅଶୁଭ, ଓ ମିଶ୍ର। ଏହି କର୍ମ ଦ୍ୱାରା ଯେଉଁ ପ୍ରକାର ଫଳ ଆସେ, ସେଉଁପରି ସଂସ୍କାର ଉପଜାଏ। ସ୍ମୃତି ଓ ସଂସ୍କାର ଏକ ରୂପ ଥିବାରୁ, ଜନ୍ମ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କାଳ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଏହି କ୍ରମ ଚାଲିଥାଏ। ଏହାର ଆଦି ନାହିଁ, କାରଣ ଇଚ୍ଛା ଅନାଦି ଓ ଅନନ୍ତ। କାରଣ, ଫଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ବିଷୟ ଦ୍ୱାରା ଏହି ସଂସ୍କାର ଏକଠା ରହିଥାଏ; ଏହା ଅନୁପସ୍ଥିତ ହେଲେ, ସଂସ୍କାର ନାଶ ହୁଏ। ଭୂତ, ଭବିଷ୍ୟତ୍ ସ୍ୱରୂପରେ ଅସ୍ତିତ୍ୱ ରଖେ, କାରଣ ଗୁଣମାନଙ୍କର ପଥ ଭିନ୍ନ। ଏମିତି ଏହି ସମସ୍ତ ଦୃଶ୍ୟ ବ୍ୟକ୍ତ କିମ୍ବା ଅବ୍ୟକ୍ତ ରୂପରେ ଗୁଣମୟ। ପରିଣାମର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟତା ନିଶ୍ଚିତ ହୁଏ। ଦୁଇ ଦ୍ରଷ୍ଟାର ମନ ଭିନ୍ନ ଥିବାରୁ, ସେମାନେ ଏକେ ବସ୍ତୁକୁ ଦେଖିଲେ ମଧ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନୁଭୂତି ଅଲଗା ହୁଏ। ବସ୍ତୁ କେବଳ ଏକ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେନାହିଁ; ଯଦି ଏମିତି ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ତାହାର ଅସ୍ତିତ୍ୱ କ'ଉଁଥିଲା? ବସ୍ତୁ ମନର ରଙ୍ଗ ଅନୁସାରେ ଜଣାଯାଏ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ। ମନର ପରିଣାମ ସଦା ତାହାର ନିୟନ୍ତା ପୁରୁଷଙ୍କୁ ଜଣାଯାଏ, କାରଣ ପୁରୁଷ କଦାପି ବଦଳାଏନାହିଁ। ଏହି ମନ ନିଜକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରେନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟ ଅଟିକ୍। ଏକ ସମୟରେ ଦୁଇଟି ଜିନିଷ ଧ୍ୟାନରେ ଆସିପାରେନାହିଁ। ଏକ ମନ ଅନ୍ୟ ମନକୁ ଦେଖିଲେ, ଅନେକ ବୁଦ୍ଧିର ଅତିରିକ୍ତ ଭାବ ଓ ସ୍ମୃତିର ଗୋଲମାଳ ହେଉଥାନ୍ତା। ଚେତନା ଏଠାରେ ଚଳାଚଳ କରେନାହିଁ; ଯେତେବେଳେ ଏହା କୌଣସି ରୂପ ଧାରଣ କରେ, ସେତେବେଳେ ସେ ନିଜ ବୁଦ୍ଧିକୁ ମାତ୍ର ଜାଣେ। ମନ, ଦ୍ରଷ୍ଟା ଓ ଦ୍ରଶ୍ୟ ଦ୍ୱାରା ରଙ୍ଗିତ ହୋଇ, ସମସ୍ତ ଅନୁଭୂତିର ଅନୁଭବ କରେ। ଅନେକ ସଂସ୍କାର ଦ୍ୱାରା ବିଭିନ୍ନ ହେଲେ ମଧ୍ୟ, ମନ ଅନ୍ୟ ପାଇଁ କାମ କରେ, କାରଣ ଏହା ସଂଯୁକ୍ତ ଗଠନ। ଯେଉଁ ବ୍ୟକ୍ତି ବିବେକ ଦ୍ୱାରା ଦେଖନ୍ତି, ସେମାନଙ୍କର ଆତ୍ମଭାବନା ବିଲିନ ହୁଏ। ଏହା ପରେ, ମନ ବିବେକ ଦିଗରେ ଅନୁମୁକ୍ତ ହୋଇ ମୁକ୍ତି ସନ୍ଧାନ କରେ। ଏହି ମଧ୍ୟରେ, କେତେକ ଖାଲି ସ୍ଥାନରେ ପୁରୁଣା ସଂସ୍କାର ଉଦୟ ହୁଏ। ସେଗୁଡିକୁ ଅନ୍ୟ ଦୁଃଖାଦି ଅନୁସାରେ ଅପସାରଣ କରାଯାଏ। ଯିଏ ବିବେକଜ୍ଞାନ ପ୍ରତି ମଧ୍ୟ ଅତିବୈରାଗ୍ୟ ରଖନ୍ତି, ସେମାନେ 'ଧର୍ମମେଘ ସମାଧି' ଲାଭ କରନ୍ତି। ଏପରି ଭାବେ, ଯୋଗୀ ଦ୍ୟାନ, ବିବେକ ଓ ବୈରାଗ୍ୟର ଏହି ମହାନ ପଥରେ ଚଲି, ଶେଷରେ କୈବଲ୍ୟ ଅର୍ଥାତ୍ ପୂର୍ଣ୍ଣ ମୁକ୍ତି ଲାଭ କରନ୍ତି।