ଏକ ସମୟର କଥା, ଯେଉଁଠାରେ ମନୁଷ୍ୟ ତାଙ୍କର ଅନ୍ତଃସ୍ଥ ସ୍ୱରୂପ ଓ ପ୍ରକୃତିକୁ ଭେଦ କରିପାରିଥିଲେ ନାହିଁ, ଏହି ଅଭିନିଭେଦ ଦ୍ୱାରା ଅନୁଭୂତି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଦୁଇ, ଅର୍ଥାତ୍ ପୁରୁଷ ଓ ସତ୍ତ୍ୱ, ସଂପୂର୍ଣ୍ଣ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ମନୁଷ୍ୟ ଏହାକୁ ଅଳଗା କରିପାରିଥିଲେ ନାହିଁ । କିନ୍ତୁ ଯେଉଁଠାରେ ଲୋକେ ନିଜର ସ୍ୱଧର୍ମରେ ସମ୍ୟମ କରନ୍ତି, ସେଠାରେ ପୁରୁଷଙ୍କର ଜ୍ଞାନ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏହି ଜ୍ଞାନ ଦ୍ୱାରା ଅନ୍ତର୍ଜ୍ଞାନ ଶ୍ରବଣ, ସ୍ପର୍ଶ, ଦୃଷ୍ଟି, ରସନା ଏବଂ ଘ୍ରାଣ ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ଏମାନେ ସମାଧିରେ ବାଧା ହେଲେ ମଧ୍ୟ ବାହ୍ୟପ୍ରବୃତ୍ତିରେ ଏହିଗୁଡ଼ିକ ଶକ୍ତି ରୂପେ ପ୍ରକାଶିତ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ ବନ୍ଧନର କାରଣ ଅନୁସୂତି ହ୍ରାସ ଓ ଚିତ୍ତ ଚଳନର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ତାହାଁରେ ଅନ୍ୟ ଦେହରେ ପ୍ରବେଶ କରିବା ସମ୍ଭବ ହୁଏ । ଉଦାନ ବାୟୁରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ସ୍ୱାଧୀନତା ଆସିଲେ ଜଳ, କାଦୁ, କାଁଟା ଓ ଏପରି ଅନ୍ୟ କିଛି ସହ ସଂସ୍ପର୍ଶ ହୁଏ ନାହିଁ, ଏବଂ ଉପରକୁ ଉଠିପାରିବା ଶକ୍ତି ମିଳେ । ସମାନ ବାୟୁ ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ରହିଲେ ଅନ୍ତର୍ଜ୍ୱାଳା ଅଗ୍ନି ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । କାନ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ଦିବ୍ୟ ଶ୍ରବଣ ଶକ୍ତି ଆସେ । ଦେହ ଓ ଆକାଶ ମଧ୍ୟରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ପଟି ଭଳି ହାଲୁକା ହୋଇ ଆକାଶେ ଚଳନ କରିପାରିବା ଶକ୍ତି ମିଳେ । ଏହିପରି ବାହ୍ୟ ଏବଂ ଅନ୍ତଃକ୍ରିୟା ଶାନ୍ତ ହେଲେ, ମହାବିଦେହତା ଉପସ୍ଥିତିରେ ଆଲୋକର ଆବରଣ ନଶ୍ୱ ହୁଏ । ଭୂତଗୁଣ, ସ୍ୱରୂପ, ସୂକ୍ଷ୍ମତା, ସଂଯୋଗ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ଭୂତତ୍ତ୍ୱ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଆସେ । ଏହିଠାରୁ ଦେହର ଅଣୁତ୍ୱ ଓ ଅନ୍ୟାନ୍ୟ ଶକ୍ତି, ଦେହର ସିଦ୍ଧି ଓ ଭୂତଗୁଣର ଅକ୍ଷତତା ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ । ଦେହର ସିଦ୍ଧି ଅର୍ଥାତ୍ ସୌନ୍ଦର୍ୟ, ରୂପ, ଶକ୍ତି ଓ ବଜ୍ରସମ ଦୃଢତା । ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଗତି, ସ୍ୱରୂପ, ଅଭିମାନ, ସଂଯୋଗ ଓ ଉଦ୍ଦେଶ୍ୟ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ଉପରେ ପୂର୍ଣ୍ଣ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ଆସେ । ଏହିଠାରୁ ଚିତ୍ତର ତ୍ୱରିତ ଗତି, ଇନ୍ଦ୍ରିୟ ରହିତ ସ୍ୱାଧୀନତା ଓ ପ୍ରକୃତି ଉପରେ ପ୍ରଭୁତ୍ୱ ମିଳେ । ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତାର ଜ୍ଞାନ ହୁଏ, ସେଉଁଠି ସମସ୍ତ ଅବସ୍ଥା ଉପରେ ଅଧିକାର ଓ ସର୍ବଜ୍ଞତା ଆସେ । ଏହି ସମସ୍ତ ଶକ୍ତି ଉପରେ ମଧ୍ୟ ବୈରାଗ୍ୟ ରହିଲେ, ଦୋଷର ମୂଳ ନଶ୍ୱ ହୁଏ ଏବଂ କୈବଲ୍ୟ ପ୍ରାପ୍ତି ହୁଏ । ଉଚ୍ଚ ଲୋକର ଦେବତାମାନେ ନିମନ୍ତ୍ରଣ ଦେଲେ ମଧ୍ୟ ଆସକ୍ତି ଓ ଅଭିମାନରୁ ଦୂରେଇ ରହିବା ଉଚିତ୍, ନାହିଲେ ଅନିଷ୍ଟ ଫଳ ଆସିପାରେ । କ୍ଷଣ ଓ ତାହାର କ୍ରମ ଉପରେ ସମ୍ୟମ କଲେ ବିବେକ ଜନିତ ଜ୍ଞାନ ଉପଲବ୍ଧ ହୁଏ । ଜାତି, ଲକ୍ଷଣ ଓ ଦେଶ ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା ସମାନ ବସ୍ତୁ ମଧ୍ୟରେ ଭିନ୍ନତା ଜ୍ଞାନ ଆସେ । ବିବେକ ଜନିତ ଜ୍ଞାନ ମୁକ୍ତିଦାୟକ, ସମସ୍ତକୁ ଆବର୍ତ୍ତ କରୁଥିବା, ସମସ୍ତ ବସ୍ତୁ ଉପରେ ଅତିତ ଏବଂ ଅକ୍ରମିକ ହୁଏ । ଯେଉଁଠାରେ ସତ୍ତ୍ୱ ଓ ପୁରୁଷ ସମ ଶୁଦ୍ଧ ହୁଏ, ସେଉଁଠି କୈବଲ୍ୟ ଆସେ । ସିଦ୍ଧିମାନ ଶକ୍ତି ଜନ୍ମ, ଔଷଧ, ମନ୍ତ୍ର, ତପସ୍ୟା କିମ୍ବା ସମାଧି ଦ୍ୱାରା ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ପ୍ରକୃତିର ଉତ୍ସାର ଦ୍ୱାରା ଜାତି ପରିବର୍ତ୍ତନ ହୁଏ । କୃଷକ ଯେପରି ବାଘ ଅଟକାଇ ଦେଇ ଜଳ ଚାଲିବା ଦିଏ, ସେପରି ବାଧା ଅପସାରଣ ଦ୍ୱାରା ପ୍ରକୃତିର ରୂପାନ୍ତର ହୁଏ, କାରଣ କେବଳ ଉପକ୍ରମକ ନୁହେଁ । ସୃଷ୍ଟି ହୋଇଥିବା ମନ ଅଭିମାନରୁ ଉତ୍ପନ୍ନ । ବହୁ ମନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ ଗତି ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ତଥାପି ଏକ ମନ ଅନ୍ୟମାନଙ୍କୁ ପ୍ରେରିତ କରେ । ଧ୍ୟାନଜନିତ ମନରେ ସଂସ୍କାର ନ ଥାଏ । ଯୋଗୀମାନଙ୍କ ପାଇଁ କର୍ମ ନ ଧଳା, ନ କଳା, ଅନ୍ୟମାନଙ୍କ ପାଇଁ ଏହି କର୍ମ ତିନିପ୍ରକାର ହୁଏ । ଏହି କର୍ମ ଫଳ ଅନୁସାରେ ସଂସ୍କାର ଉତ୍ପନ୍ନ ହୁଏ । ସ୍ମୃତି ଓ ସଂସ୍କାର ଏକ ରୂପର ଥିବାରୁ, ଜନ୍ମ, ସ୍ଥାନ କିମ୍ବା କାଳ ଭିନ୍ନ ଥିଲେ ମଧ୍ୟ କ୍ରମ ଅବିରତ ରହିଥାଏ । ଏହି ସଂସ୍କାର ଆଦିହୀନ, କାରଣ ଚେଷ୍ଟା ଚିରନ୍ତନ । କାରଣ, ଫଳ, ଆଶ୍ରୟ ଓ ଅଳମ୍ବନ ଦ୍ୱାରା ଏହିମାନେ ଏକାତ୍ମ ରହିଥାନ୍ତି, ଏହିମାନଙ୍କ ଅଭାବରେ ସେମାନେ ନଶ୍ୱ ହୁଏ । ଭୂତକାଳ ଓ ଭବିଷ୍ୟତ ନିଜ ନିଜ ରୂପରେ ଅବସ୍ଥିତ, ଗୁଣମାନର ଭିନ୍ନ ପଥ ଦ୍ୱାରା । ଏମାନେ ସ୍ପଷ୍ଟ କିମ୍ବା ସୂକ୍ଷ୍ମ ଅବସ୍ଥାରେ ରହିଥାନ୍ତି, ଏବଂ ଗୁଣମୟ । ରୂପାନ୍ତରର ଏକତା ଦ୍ୱାରା ବସ୍ତୁର ସତ୍ୟତା ପ୍ରତିଷ୍ଠିତ ହୁଏ । ମନର ଭିନ୍ନତା ଦ୍ୱାରା, ଦୁଇ ଦର୍ଶକଙ୍କର ପଥ ଭିନ୍ନ ଥାଏ, ଯଦ୍ୟପି ବସ୍ତୁ ଏକ ଅଟୁଟ ରହିଥାଏ । ବସ୍ତୁ କେବଳ ଏକ ମନ ଉପରେ ନିର୍ଭର କରେ ନାହିଁ; ଯଦି ଏହିପରି ହେଉଥାନ୍ତା, ତେବେ ଏହା ଅସ୍ତିତ୍ୱ ହେଉନଥାନ୍ତା । ମନର ରଙ୍ଗ ଅନୁଯାୟୀ ବସ୍ତୁ ଜ୍ଞାତ ହୁଏ କିମ୍ବା ଅଜ୍ଞାତ ରହିଯାଏ । ମନର ସମସ୍ତ ବିକାର ସେଇ ମନର ଅଧିପତି ପୁରୁଷ ଦ୍ୱାରା ସଦା ଜ୍ଞାତ ହୁଏ, କାରଣ ପୁରୁଷ କଦାଚିତ୍ ପରିବର୍ତ୍ତିତ ହୁଏ ନାହିଁ । ଏହି ମନ ନିଜକୁ ଆଲୋକିତ କରିପାରେ ନାହିଁ, କାରଣ ଏହା ଦୃଶ୍ୟମାତ୍ର । ଏହିପରି ଗୁରୁତ୍ୱପୂର୍ଣ୍ଣ ତତ୍ତ୍ୱ ଓ ଅନୁଭୂତି ଦ୍ୱାରା ମହାନ ଯୋଗୀ ମୁକ୍ତିର ପଥ ଚାଲିଥାନ୍ତି, ଏହି ଶକ୍ତି ଓ ଜ୍ଞାନ ସମସ୍ତଙ୍କୁ ଦିବ୍ୟ ଆଲୋକରେ ଅନ୍ତର୍ଗତ କରେ ।